Kazakistan hükümetinin yürüttüğü kapsamlı su yönetimi ve altyapı projeleri sayesinde Kuzey Aral Denizi’nin su hacmi 24,1 milyar metreküpe ulaşarak son yıllarda yaklaşık üçte bir oranında arttı. Yetkililer, 2023’ten bu yana denize 5 milyar metreküp su yönlendirildiğini ve su seviyesinin birkaç yıl önceki en düşük noktasına göre yaklaşık yüzde 50 yükseldiğini bildirdi.
Bir zamanlar dünyanın dördüncü büyük gölü olan Aral Denizi, Sovyet döneminde yapılan sulama projeleri nedeniyle dramatik biçimde küçülmüş ve küresel çevre felaketlerinin sembolü haline gelmişti.
Sovyet sulama projeleriyle başlayan çöküş
Aral Denizi, Orta Asya’nın yüksek dağlarından doğan Syr Darya ve Amu Darya nehirleriyle besleniyordu. Ancak 1960’larda Sovyet yönetimi, pamuk üretimini artırmak amacıyla bu nehirlerin yönünü büyük ölçüde değiştirdi.
Sonuç olarak deniz hızla küçüldü. 2010’ların ortasına gelindiğinde su kütlesinin yaklaşık yüzde 90’ı kaybolmuş, göl dört ayrı parçaya bölünmüştü. Özbekistan sınırları içindeki Güney Aral Denizi neredeyse tamamen kuruyarak Aralkum adı verilen tuzlu bir çöle dönüştü. Ortaya çıkan tuz ve kimyasal yüklü toz fırtınaları, bölgedeki halk sağlığını ve tarımı olumsuz etkiledi.
Tavsiye Edilen Haberler
Kokaral Barajı ve bölgesel iş birliği
Kuzey Aral’daki toparlanma, 2005’te Kazakistan tarafından inşa edilen Kokaral Barajı ile başladı. Baraj, Kuzey ve Güney Aral arasındaki su akışını kontrol altına alarak kuzey bölümde su seviyesinin yükselmesini sağladı.
Ayrıca Kazakistan, Özbekistan, Tacikistan ve Kırgızistan arasında imzalanan su paylaşım anlaşmaları, nehirlerden gelen suyun daha dengeli dağıtılmasına katkı sağladı.
Cumhurbaşkanı Kassym-Jomart Tokayev, Ulusal Kurultay’daki konuşmasında Kuzey Aral’ın korunmasını ülkenin su politikasının temel önceliklerinden biri olarak tanımladı. Tokayev, 20 yılı aşkın sürede Kuzey Aral’ın yüzey alanının yüzde 36 arttığını, su hacminin neredeyse iki katına çıktığını ve tuzluluğun yarı yarıya azaldığını söyledi.
Yeni bakanlık ve yasal reformlar
Kazakistan, 2023’te Su Kaynakları ve Sulama Bakanlığı’nı kurarak su yönetimini kurumsal öncelik haline getirdi. Yeni su kullanım yasası ve Syr Darya havzasındaki düzenlemelerle nehir debisinin daha etkin yönetilmesi hedeflendi.
Su Kaynakları ve Sulama Bakanı Nurzhan Nurzhigitov, Kuzey Aral’ın su hacmini artırmaya yönelik hedef göstergelere “planlanandan daha hızlı” ulaşıldığını belirtti. Mevcut verilerin başlangıçta 2029 için öngörüldüğünü ifade etti.
Dünya Bankası hibesiyle yürütülen fizibilite çalışmasında, Kokaral Barajı’nın iki metre yükseltilmesi ve Akshatau ile Kamystybas göl sistemlerinde su seviyesini dengeleyecek yeni bir hidrolik kompleks inşası değerlendiriliyor.
Ekosistem ve ekonomi yeniden canlanıyor
Uzmanlara göre, Kuzey Aral’daki iyileşme balıkçılık sektöründe de somut sonuçlar doğurdu. Orta Asya Su ve İklim Değişikliği Platformu Koordinatörü Bulat Yessekin, Syr Darya’nın aşağı kesiminde alınan önlemler sayesinde daha önce kaybolmuş 20 balık türünün yeniden ortaya çıktığını söyledi.
Bölgede 10 balık işleme tesisi faaliyet gösteriyor. Yılda yaklaşık 4.000 ila 5.000 ton balık, Avrupa Birliği ülkeleri, Çin ve Rusya dahil 13 ülkeye ihraç ediliyor. Dört tesis AB standartlarında sertifikaya sahip.
Ayrıca kurumuş göl yatağının Kazakistan tarafında 4,4 milyon fidan dikildiği ve 2025 sonu itibarıyla yeşillendirilen alanın 1,1 milyon hektara ulaştığı bildirildi. Özbekistan tarafında ise 1,8 milyon hektarlık alanın ağaçlandırıldığı ifade edildi.
İklim değişikliği en büyük tehdit olmaya devam ediyor
Buna karşın uzmanlar, kazanımların kırılgan olduğuna dikkat çekiyor. Son yıllarda Syr Darya’daki düşük su seviyeleri Kuzey Aral’ın toparlanma hızını etkiledi. Yetkililer, su hacminin 18,9 milyar metreküpe kadar düştüğünü, alınan önlemlerle 22,85 milyar metreküpe çıkarıldığını, ancak hedefin 27 milyar metreküp olduğunu belirtti.
Aral Denizi’ni besleyen nehirlerin kaynakları Tienşan Dağları ve Pamir Dağları’ndaki buzullara dayanıyor. Küresel ısınma nedeniyle bu buzulların hızla küçülmesi, uzun vadede nehir debisinin azalmasına ve Aral’a ulaşan su miktarının düşmesine yol açabilir.
Uzmanlara göre, Kuzey Aral’daki toparlanma umut verici olsa da, bölgesel iş birliği, sürdürülebilir su yönetimi ve iklim değişikliğiyle mücadele olmadan kazanımlar kalıcı olmayabilir.
