Taklamakan’ın kenarlarında ağaçlandırma, çölü “karbon yutağına” çevirdi: Yağışlı mevsimde CO2 416 ppm’den 413 ppm’ye düştü

Çin’in Taklamakan Çölü çevresinde yürüttüğü geniş ölçekli ağaçlandırma ve ekolojik mühendislik çalışmaları, çölün kenar kuşağını net bir karbon yutağına dönüştürdü.

Yeni araştırmaya göre, yaz yağışlarıyla tetiklenen yeşillenme ve fotosentez, bölgesel CO2 düzeylerini ölçülebilir biçimde aşağı çekiyor.

Çalışmanın bulguları: Mevsimsel yağış, artan fotosentez ve CO₂’de düşüş

Araştırmacılar, Temmuz–Eylül arasındaki yağışlı mevsimde aylık ortalama yağışın yaklaşık 16 mm’ye ulaştığını ve bunun kuru döneme kıyasla 2,5 kat fazla olduğunu saptadı. Bu artış, kenar şeritlerde bitki örtüsünü ve fotosentezi güçlendirerek çöl üzerindeki CO₂’nin kuru mevsimdeki ~416 ppm seviyesinden yağışlı dönemde ~413 ppm’e gerilemesine eşlik etti. Ekip, yer gözlemleriyle son 25 yıla ait yağış, bitki örtüsü ve CO₂ akılarını birleştiren uydu verilerini birlikte analiz etti; ayrıca NOAA’nın küresel CO₂ kaynak‑yutak simülasyonu olan CarbonTracker’dan yararlandı.

“Biyolojik boşluk”tan yutağa: Kenar ekosisteminin rolü

Taklamakan (yaklaşık 337 bin km²), %95’ten fazlası hareketli kumlarla kaplı, “biyolojik boşluk” olarak nitelenen hiper‑kurak bir ortam. Önceki araştırmalar çöl kumlarının CO₂ adsorpsiyonu üzerinden olası bir yutak etkisine işaret etmişti; ancak ısınan iklimde kumdaki havanın genleşmesiyle ek CO₂ salımları yaşanabileceği ve bu mekanizmanın uzun vadeli istikrarının tartışmalı olduğu belirtilmişti. Yeni çalışma, odak noktasını kumdan kenar ekosistemine kaydırıyor: Bitki örtüsünün yağışa yanıt veren fotosentezi, çölün en azından çevre kuşağını net karbon yutağına çevirebiliyor.

Üç Kuzey Rüzgâr Kırıcı Kuşağı (Büyük Yeşil Duvar) bağlamı

Çin, 1978’de başlattığı Üç Kuzey Rüzgâr Kırıcı Kuşağı (Büyük Yeşil Duvar) programıyla 2050’ye kadar Taklamakan ve Gobi’nin kenarlarına milyarlarca ağaç dikmeyi hedefledi. Bugüne dek kuzey Çin’de 66 milyarı aşkın ağaç dikildi; resmi verilere göre orman örtüsü 1949’daki ~%10 düzeyinden bugün %25’in üzerine çıktı. Taklamakan’ın çevresinin bitki örtüsüyle “çevrelenmesi”nin 2024’te tamamlandığı bildirilirken, yeni çalışma da CO₂ emilimindeki uzun vadeli artışın mekânsal ve zamansal olarak bu yeşil kuşakla örtüştüğünü gösteriyor. Bununla birlikte uzmanlar, “Büyük Yeşil Duvar”ın kum fırtınalarının sıklığını ne ölçüde azalttığı konusunda hâlâ tartışıyor.

“İnsan müdahalesi en kurak bölgelerde bile karbon tutulumunu artırabilir”

Caltech’te gezegen bilimi profesörü ve NASA JPL’de kıdemli araştırmacı olan çalışmanın ortak yazarı Yuk Yung, “İlk kez, insan öncülüğündeki müdahalenin en aşırı kurak bölgelerde bile karbon tutulumunu etkili biçimde artırabileceğini; bir çölü karbon yutağına dönüştürme ve çölleşmeyi yavaşlatma potansiyelini gösterdik” dedi. Yung, Taklamakan’ın “yalnızca kenarları itibarıyla da olsa” karbon yutağına dönüşme olasılığını işaret eden bu modelin diğer çöl bölgeleri için değerli bir örnek oluşturabileceğini belirtti.

Sınırlamalar ve dikkat edilmesi gerekenler

Araştırma, yutak etkisinin ağırlıkla çölün kenar şeritlerinde ve yağışlı dönemde belirginleştiğine; uzun dönemli ve tüm çölü kapsayan bir karbon bilançosu için daha yaygın ve süreklilik arz eden ölçümlere ihtiyaç olduğuna dikkat çekiyor. Mevsimsellik (yağış rejimleri), sıcaklık artışı ve aşırı hava olaylarındaki değişimler bu yutağın istikrarını etkileyebilir. Ayrıca büyük ölçekli ağaçlandırmanın su bütçesi üzerindeki etkileri (yeraltı suları, buharlaşma) projelerin tasarımında kritik öneme sahip.

Taklamakan’ın kenarlarında yeşil örtüyle desteklenen fotosentez, yağışlı mevsimde ölçülebilir CO2 düşüşü sağlayarak çölü net karbon yutağına çevirebiliyor. Bu bulgu, çöl kenarlarında hedefli ekolojik restorasyonun iklim faydasına işaret ederken, mevsimsellik ve su dengesi gibi sınırlamaların dikkatle yönetilmesini gerektiriyor.