“Farklı kurallar”: Termal drone görüntüleri xAI’nin gaz türbinlerini izinsiz çalıştırdığını gösteriyor

Araştırmacı gazetecilik kuruluşu Floodlight’ın yayımladığı kapsamlı inceleme, Elon Musk’ın yapay zekâ şirketi xAI’nin Mississippi eyaletinin Southaven kentindeki veri merkezi tesisinde izinsiz gaz türbinleri çalıştırmaya devam ettiğini ortaya koyuyor. Drone ile çekilen termal görüntüler, ABD Çevre Koruma Ajansı’nın (EPA) bu tür makinelerin önceden izin gerektirdiğini açıkça yinelemesine rağmen, tesiste çok sayıda türbinin hâlâ aktif olduğunu gösteriyor.

EPA’nın açık uyarısına rağmen faaliyet sürüyor

EPA, 15 Ocak’ta yayımladığı nihai kararda, taşınabilir ya da römork üzerine yerleştirilmiş olsalar bile bu tür büyük gaz türbinlerinin Temiz Hava Yasası kapsamında izin gerektirdiğini bir kez daha vurguladı. Kurum, olası bir muafiyetin “bu motorların hiçbir emisyon standardına tabi olmamasına yol açabileceği” uyarısında bulundu.

Buna karşın Floodlight’ın, uzmanlara analiz ettirdiği termal drone görüntüleri, EPA’nın kararından yaklaşık iki hafta sonra bile Southaven tesisinde en az 15 türbinin izinsiz biçimde çalıştığını ortaya koydu. Kamu kayıtlarına göre sahaya yerleştirilen 27 türbinden 18’i en az kasım ayından bu yana kullanılıyor.

Cumhuriyetçi Gerald Ford ve George W. Bush yönetimlerinde görev yapmış eski EPA hava kirliliği denetleme şefi Bruce Buckheit, görüntüleri inceledikten sonra durumun açık bir ihlal olduğunu söyledi: “Bu bir yasa ihlali. Önceden izin almanız gerekiyor.” Buckheit, böylesi bir durumda normalde EPA’dan bir durdurma emri ya da dosyanın Adalet Bakanlığı’na sevk edilmesini bekleyeceğini belirtti.

Eyalet ile federal otorite arasında görüş ayrılığı

Mississippi Çevre Kalitesi Departmanı ise türbinleri “taşınabilir/mobil üniteler” olarak sınıflandırdığını ve bu nedenle geçici dönemde hava izin gerekliliklerinden muaf olduklarını savundu. Kurum, EPA’nın son kuralının Mississippi yönetmelikleri kapsamındaki bu belirlemeyi değiştirmediğini ileri sürdü.

EPA sözcüsü ise yaptırım seçeneklerine ilişkin soruları yanıtsız bırakarak, gaz türbinlerinin işletilmesini onaylama yetkisinin eyalet veya yerel hava kirliliği izin mercilerinde olduğunu söyledi. Oysa EPA’nın kendi internet sitesine göre kurum, eyaletlerin federal düzenlemelere uymasını sağlamakla yükümlü ve bir eyalet “zamanında ve uygun önlem almazsa” genellikle doğrudan yaptırım uyguluyor.

Güney Çevre Hukuku Merkezi’nden (SELC) kıdemli avukat Patrick Anderson, xAI’nin daha önce Tennessee’de de benzer bir uygulamaya başvurduğunu hatırlatarak, “İlk seferinde Temiz Hava Yasasını ihlal ettiler, şimdi de kopyala-yapıştır yaparak bunu tekrar yapacaklar” dedi.

Memphis’ten Southaven’a uzanan veri merkezi zinciri

Southaven’daki türbin kümesi, xAI’nin Tennessee-Mississippi sınırındaki hızlı genişlemesinin bir parçası. Şirket, 2024 baharında Güney Memphis’te, çoğunlukla tarihsel olarak siyahi mahallelerin yakınında, Colossus 1 adını verdiği ve dünyanın en büyük yapay zekâ süper bilgisayarı olarak tanıttığı veri merkezini inşa etmeye başladı.

SELC’nin nisan ayında yayımladığı termal görüntüler, bu alanda 30’dan fazla izinsiz gaz türbininin çalıştığını göstermişti. Yerel yetkililer buna rağmen temmuz ayında 15 türbine izin verdi. EPA’nın 15 Ocak’taki açıklamasına gelindiğinde ise xAI ikinci veri merkezi Colossus 2’yi çoktan inşa etmişti.

Bu merkezi beslemek için şirket, eyalet sınırının hemen karşısında, hava kirliliği seviyelerinin ortalamanın üzerinde olduğu Southaven’a 27 türbin yerleştirdi. Buckheit, bu makineleri tarif ederken, “Jet motorunu düşünün” ifadesini kullandı.

Sağlık riskleri ve yerel tepki

Southaven’daki türbinler, xAI’nin tartışmalı sohbet robotu Grok’a enerji sağlıyor. Ancak uzmanlara göre bu tür tesisler astım, akciğer kanseri ve kalp kriziyle ilişkilendirilen kirleticiler yayıyor.

UC Riverside’da veri merkezlerinin sağlık etkileri üzerine çalışan doçent Shaolei Ren, “Bu tür bir enerji santralinin yanında yaşamanın riskleri iyi belgelenmiştir. Sağlık açısından bunun iyi olmadığını biliyoruz,” dedi.

114 dönümlük alana yayılan tesisin iki mil yarıçapında en az 10 okul bulunuyor. Uzun süredir bölgede yaşayan Shannon Samsa, bu yoğunlukta bir kirliliğin kalabalık bir yerleşim alanında kabul edilemez olduğunu belirtti. Samsa, santralin kapatılması talebiyle 1000’den fazla imza toplanmasına yardımcı oldu.

Astım hastası Southaven sakini Krystal Polk ise evinin karşısına siyah çitler çekilene kadar xAI’nin bölgeye geldiğinden habersiz olduğunu söyledi. Gürültü ve hava kirliliği nedeniyle aile evini terk etmek zorunda kaldığını belirten Polk, “xAI’nin farklı kurallara göre oynadığını hissediyorum” dedi.

Yapay zekânın fosil yakıt bağımlılığı

Sektör liderleri sürdürülebilirlik hedeflerinden söz etse de, Cleanview’in yakın tarihli raporuna göre incelenen veri merkezi projelerinin yaklaşık yüzde 75’i doğal gaz kullanıyor. Birçok proje kamuoyuna yenilenebilir enerji, hidrojen ya da nükleer enerji hedeflerini açıklasa da, yenilenebilir kaynakların 2028’den önce devreye alınması planlanmıyor; nükleer enerji için ise en az on yıl gerektiği belirtiliyor.

xAI, Southaven’da 41 türbin işletmek için izin başvurusunda bulundu. Başvuruya göre tesis yılda 6 milyon tondan fazla sera gazı ve 1.300 tondan fazla sağlığa zararlı hava kirletici madde yayabilir. Bu ölçek, tesisi eyaletin en büyük fosil yakıtlı enerji santrallerinden biri haline getirebilir. Şirket ayrıca Memphis’ten Southaven’a uzanan Colossus kümesini daha da büyütmek için üçüncü bir veri merkezi alanı satın aldı.

Bölge sakinleri ise ekonomik büyüme söyleminin, halk sağlığı kaygılarının önüne geçtiğini düşünüyor. Samsa’nın sözleri bu gerilimi özetliyor: “Çocuklarımın bu kadar yüksek hava kirliliğinin olduğu bir ortamda büyümesini istemiyorum. Sağlıklarının ekonomik kaygıların önüne geçtiği bir yerde yaşamak istiyorum.”

Kaynak: The Guardian
Fotoğraflar: Floodlight