Hindistan’ın bazı bölgeleri suyun tamamen tükeneceği “sıfır gün” eşiğine yaklaşırken, yüzyıllardır var olan basamaklı kuyular yeniden toplulukların hizmetine giriyor. Haydarabad’ın Bansilalpet semtinde, 3.000 ton çöpün temizlenmesi ve taş duvarlarla çevrenin 18 aylık restorasyonunun ardından 17. yüzyıldan kalma Bansilalpet basamaklı kuyusundan ilk temiz su damlaları sızınca, mahallede tezahüratlar yükseldi.
Bansilalpet’te yaşayan 45 yaşındaki Hajira Adeeb, “40 yıllık çöpü temizledikten sonra kuyuya suyun dolduğunu görmek çok sevindirici bir andı. Neredeyse her gün ziyaret ediyorum; bölge temiz ve akşamları ışıl ışıl. Orada oturmaktan keyif alıyorum” dedi.
Basamaklı kuyular: Akiferlerin kapısına inen çok katmanlı su mimarisi
Hindistan, yeraltı suyuna erişimi sağlamak için inşa edilen, basamakları ve platformları su seviyesine kadar inen çok katlı yapılar olan basamaklı kuyularıyla ünlü. Ülke genelinde çoğu 11.–18. yüzyıllar arasında, doğal su kaynaklarının (akiferlerin) yakınına binlercesi yapıldı. Ancak İngiliz sömürge yönetiminin hijyen gerekçesiyle kullanımını büyük ölçüde yasaklaması sonrası terk edildiler; 20. yüzyılın sonunda pek çoğu çöp döküm alanına dönüştü.
Araştırmacılar ile Intach (Hindistan Ulusal Sanat ve Kültürel Miras Vakfı) işbirliğiyle hazırlanan Basamaklı Kuyu Atlası, bugün 3.000’den fazla kuyuyu listeliyor. Bunların yaklaşık 100’ü güneydeki Telangana eyaletinde; neredeyse yarısı eyalet başkenti Haydarabad’da.
Tavsiye Edilen Haberler
Turistlerin gözdesi anıtlar var, kullanılabilir su sağlayanlar çok az
Basamaklı kuyular ölçek ve mimari detay bakımından büyük çeşitlilik gösterir. En bilinen örneklerden 9. yüzyıldan kalma Rajasthan’daki Chand Baori, dev bir havuz çevresinde çapraz desenle inen 3.500 basamağıyla ünlüdür. Gujarat’taki UNESCO listeli Rani-ki Vav, katmanlı süslemeleri ve binlerce tanrı/tanrıça heykeliyle öne çıkar. Delhi’nin merkezindeki 60 metrelik Agrasen-ki Baoli de kent dokusu içinde dikkat çeker. Ancak bu anıt niteliğindeki yapılar daha çok turistik değere sahiptir; kullanılabilir su sağlamazlar. Bakımsız kalmış binlerce kuyudan yalnız küçük bir kısmı özgün amacına döndürülebildi; içme suyu sağlayanların sayısı ise daha da az.
Telangana modeli: 25 kuyunun canlanması, Bansilalpet’in 9 metrelik su seviyesi
Bansilalpet kuyusu, Telangana’da içme suyu sağlayan türünün ilk örneği olarak eyaletteki diğer projelere model oldu. Aralık 2022’de tamamlanan restorasyondan bu yana kuyu, yaz aylarında dahi yaklaşık 9 metre su derinliğini koruyor. Dönüşümün mimarı, Telangana Belediyeler İdaresi ve Kentsel Gelişim Departmanı’nın desteğiyle kurucu ortakları arasında yer aldığı Yağmur Suyu Projesi üzerinden 25 basamaklı kuyuyu sürdürülebilir su kaynağına dönüştüren mimar Kalpana Ramesh.
Ramesh, “Şehirlerde yapılaşma yağmurun sızabileceği doğal zemini çok azalttı ama yağmur suyu hasadıyla yeraltı sularını besleme sistemi ölçeklenebilir. Kendi evimde 15 yıldır yağmur suyu toplayarak tanker bağımlılığından kurtuldum” diyor. Şimdilik Bansilalpet, Telangana’da içme suyu sağlayan tek basamaklı kuyu. Ramesh, 25 kuyunun tamamına arıtma/filtrasyon sistemleri kurmak için fon arıyor: “Tüm basamaklı kuyulardan içilebilir su sağlanırsa, insanlar bu sistemleri korumaya daha çok sahip çıkar.”
Hindistan’ın derinleşen su krizi: 1,4 milyar nüfus, küresel tatlı suyun yalnızca %4’ü
Hindistan, dünya nüfusunun yaklaşık %18’ine denk gelen 1,4 milyardan fazla insana ev sahipliği yaparken gezegenin tatlı su kaynaklarının sadece %4’üne sahip. 600 milyonu aşkın kişi halihazırda yüksek–aşırı su kıtlığı yaşıyor; ülke su talebinin 2030’a kadar iki katına çıkması bekleniyor. Düzensiz musonlar, yetersiz altyapı ve su-yoğun tarım ürünleri, Hindistan’ı yeraltı suyuna bağımlı kılıyor; ülke küresel yeraltı suyu çekiminin yaklaşık dörtte birini tek başına gerçekleştiriyor.
Merkezi Yeraltı Suyu Kurulu’na göre Pencap, Haryana, Delhi, Uttar Pradesh; batıda Rajasthan ve Gujarat; güneyde Tamil Nadu, Karnataka, Andhra Pradesh ve Telangana “sıfır gün” riskine hızla yaklaşıyor.
Telangana’nın çok yönlü yaklaşımı: 500 bin yağmur suyu sistemi, Musi Nehri ve Sriram Sagar hamleleri
Telangana hükümeti, su kıtlığına yönelik çok ayaklı bir program yürütüyor: Yaklaşık 500.000 yağmur suyu toplama uygulaması; veri merkezlerine gri su temini planları; Musi Nehri’nin canlandırılması; Sriram Sagar Barajı rezervuarının temizlenerek kapasitesinin 3.172 milyon metreküpe çıkarılması; içme suyunun israfına ağır cezalar gibi adımlar öne çıkıyor.
Yeraltı suyu dairesinin eski direktörü Pandith Mandure, “2021–2023 arasında göllerin ve drenaj kanallarının temizlenmesi, yeniden şarj (recharge) kuyularının açılması ve basamaklı kuyuların restorasyonu sayesinde Haydarabad bölgesinde yeraltı su seviyesi 6–7 metre yükseldi” diyor.
Günümüzde basamaklı kuyular nasıl çalışıyor? Kentsel geçirimsizliğe karşı sızdırma altyapısı
Basamaklı kuyular, doğal eğimin yağmurun toprağa sızmasına izin verdiği açık alanlara inşa edilirdi. Bugünse beton ve asfalt yüzeyler sızmayı engellediğinden, yüzey akışının yeraltı kanallarına ve hendeklere yönlendirilmesi gerekiyor. Toplanan yağmur, kum–çakıl–küçük taş–kaya katmanlarından oluşan filtrelerden geçirilerek yeniden doldurma çukurlarına (recharge pits) akıyor; akiferleri besleyerek kurak yaz aylarında dahi ücretsiz ve erişilebilir temiz su sağlıyor.
Yine de kalıcı bir iyileşme için yalnızca basamaklı kuyular değil; gölet, göl ve nehirlerin temizliği/rehabilitasyonu, yağmur suyu hasadı ağlarının güçlendirilmesi ve yerel topluluk katılımı ile su ekosisteminin bütüncül dönüşümü şart. Ramesh’in Yağmur Suyu Projesi, özellikle proje alanlarına yakın su kütlelerinin temiz tutulması için halkı seferber ediyor: “Yağmur suyu drenajlara gitmemeli; şehirler için değerli bir kaynağa dönüştürülmeli.”
Gelecek için ders: Kadim çözümlerin modern kentlere uyarlanması
Bansilalpet örneği, kadim su altyapısının bilimsel arıtma ve çağdaş planlama ile birleştirildiğinde, büyük kentlerde dahi içme suyu güvenliğine katkı sağlayabileceğini gösteriyor. Finansman, bakım ve toplumsal sahiplenme sürdürülebilir kılınırsa, Telangana modeli Hindistan’ın “sıfır gün” tehdidi altındaki eyaletlerinde ölçeklenebilir bir çözüm sunabilir.
SEO anahtar kelimeleri: Hindistan su krizi, basamaklı kuyu, stepwell, Bansilalpet, Haydarabad, Telangana, Kalpana Ramesh, Yağmur Suyu Projesi, yeraltı suyu, yağmur suyu hasadı, akifer, Chand Baori, Rani-ki Vav, Agrasen-ki Baoli, sıfır gün, Musi Nehri, Sriram Sagar Barajı, Intach, Basamaklı Kuyu Atlası.
