İran’a neden siyah yağmur yağıyor ve ne kadar tehlikeli?

ABD ve İsrail’in petrol tesislerine düzenlediği saldırıların ardından Tahran ve çevresinde görülen siyah yağmur, uzmanlara göre yoğun dumanın “yıkanmasıyla” oluştu. Ancak asıl ve daha büyük sağlık riski, havayı kaplayan kalın siyah dumanın içindeki ince parçacıklar ve kimyasal bileşikler.

Ne oldu?

7-8 Mart geceleri, ABD-İsrail ortak saldırıları savaşın başlamasından yaklaşık bir hafta sonra ilk kez İran’ın petrol altyapısını hedef aldı. Tahran ile yakınındaki Elburz vilayetinde dört petrol depolama tesisi ve bir petrol transfer merkezinde büyük yangınlar çıktı. Kentin üzerinde geceleri alevler, gündüzleri ise kalın siyah duman görüldü. Sokaklar, araçlar ve balkonlar is tabakasıyla kaplandı. Uzun kuraklığın ardından başkentte bu kez çatılara ve yollara kalın siyah yağmur damlaları düştü. Yetkililer asit yağmuru uyarısı yaparken, kent sakinleri boğaz ağrısı ve göz yanması şikayetlerinde bulundu.

Siyah yağmur neden yağdı?

Uzmanlar, siyah yağmurun petrol yangınlarından yükselen dumanın yağışla birlikte atmosferden “süpürülmesi” sonucu oluştuğunu belirtiyor. Yağmur bulutları içinden geçen kirli hava, kurum ve diğer parçacıkları damlalarla yere indirerek yağmuru koyu renge çevirebilir.

Leicester Üniversitesi’nden çevre ve sağlık uzmanı Prof. Anna Hansell, dumanın kimyasal bileşimine dair ayrıntıların kritik olduğunu vurgulayarak, “Oldukça tehlikeli ve zehirli bir nem olacak,” dedi.

Siyah yağmurun içinde ne var?

Ham veya az rafine edilmiş petrolün yanması, araç yakıtına kıyasla daha eksik ve düzensiz bir yanma süreci yaratır. Bu da tamamen yanmış ve kısmen/hiç yanmamış maddelerin çok çeşitli bir karışımını atmosfere taşır. Dumanın içeriğinde:

• Karbon parçacıkları ve is,
• Poliaromatik hidrokarbonlar (PAH’lar),
• Petrolün içindeki kükürt ve azotun yanmasıyla oluşan kükürt ve azot oksitleri
  bulunur. Bu gazlar havadaki nemle tepkimeye girerek asit yağmuruna yol açabilir.

Hansell, “Bu, Londra sisinden potansiyel olarak birkaç kat daha büyük,” diyerek 1952 Londra smoguna göre bile daha yoğun bir sis/duman karışımı olabileceğine dikkat çekti.

Füzelerin hedef aldığı yapılardan kaynaklanan beton, cam ve plastik gibi malzemelerin mikroskobik parçacıkları da dumanla havalanmış olabilir. Patlamalar atmosferde petrol damlacıkları oluşturmuş ve bunlar daha sonra yağmurla yere inmiş olabilir. Hansell, “Bu siyahlığın yalnızca dizel yakıtın yanmasından kaynaklanıp kaynaklanmadığından… yoksa çok küçük yağ damlacıklarının da olup olmadığından emin değilim,” dedi.

Halk sağlığı riski ne kadar büyük?

Siyah yağmurun içme suyu şebekesine karışması halinde, miktarına ve kimyasal bileşimine bağlı olarak mide ağrısı, mide ekşimesi ve ishal gibi gastrointestinal sorunlar görülebilir. Azot ve kükürt oksitlerinin neden olduğu asit yağmuru; göz, burun ve boğazı tahriş edebilir.

En büyük tehlike ise doğrudan dumanın solunmasıdır. Çok küçük parçacıklar (ince duman) akciğerlerin derinliklerine inebilir, kan dolaşımına karışabilir ve kısa-uzun vadeli sağlık etkilerine yol açabilir. Yüksek partikül maruziyeti; tüm nedenlere bağlı ölüm riskini artırır ve kalp-damar hastalıkları, akciğer kanseri, kronik akciğer hastalıkları ve diyabetle ilişkilendirilir.

Hansell, “Cildinize yağmur damlaları düşerse, evet, cildinizde potansiyel olarak kanserojen bileşikler olacaktır, ancak bunları yıkayarak temizleyebilirsiniz,” dedi. Ancak solunan çok ince parçacıklar için aynı şey geçerli değildir.

Çevresel açıdan, toksinlerin birikimi balıkları, çiftlik hayvanlarını ve tarım ürünlerini kirletebilir; bu da uzun vadeli sağlık risklerini büyütebilir.

Sınır ötesi etkiler mümkün mü?

Büyük yağ damlacıkları ve iri parçacıklar kısa sürede çöker. Ancak daha küçük parçacıklar rüzgârlarla yüzlerce, hatta binlerce kilometre taşınabilir. Sahra tozunun Avrupa’ya ulaşmasına benzer biçimde, İran’daki yangınlardan yükselen duman düşük yoğunlukta da olsa çok uzak mesafelere, hatta potansiyel olarak Washington DC’ye kadar seyahat edebilir. Yine de, rüzgâr ve atmosfer koşullarına bağlı olarak en olası senaryo dumanın İran’ın diğer bölgeleri ve Orta Doğu ülkelerine taşınmasıdır.

Risk nasıl azaltılır?

Hansell, İran’daki insanların mümkünse evde kalarak maruziyeti azaltmasını öneriyor. Dışarı çıkılması gerekiyorsa, yağmurun göze girmesini önlemek ve asit damlacıklara karşı korunmak için maske ve gözlük kullanılması tavsiye ediliyor. İçme suyunda alışılmadık tat veya siyah parçacıklar fark edilirse, şişe suyu gibi alternatif kaynaklara yönelinmeli. Yurt dışında da benzer belirtiler izlenmeli; rüzgârlar yüksek miktarda partikül taşırsa, yerel sağlık otoritelerinin uyarı yayımlaması beklenir.

Hansell, “Bunun gibi büyük ölçekli çevresel zararlar sınır tanımıyor, dolayısıyla su sistemine giren, havaya karışan her şey başka yerlere taşınacak,” dedi.

Anahtar kelimeler: siyah yağmur, İran siyah yağmur, Tahran, petrol tesisi yangınları, asit yağmuru, duman, hava kirliliği, sağlık riski, poliaromatik hidrokarbonlar, kükürt oksitleri, azot oksitleri, Anna Hansell, Leicester Üniversitesi, Orta Doğu, içme suyu uyarısı, maske ve gözlük kullanımı.