“Polonya’nın dumanlı başkenti” nasıl is seviyelerini düşürerek 6.000 hayat kurtardı?

Polonya’nın güneyindeki Kraków, bir zamanlar “görünür ve kokusu alınır kadar yoğun dumanla kaplı” sokaklarıyla ülkenin hava kirliliği başkenti olarak anılıyordu. Bugün ise şehir, katı yakıt yasağı sayesinde hava kalitesini belirgin şekilde iyileştiren ve binlerce erken ölümü önleyen bir dönüşümün örneği olarak gösteriliyor.

Dumanlı çocukluktan temiz hava mücadelesine

Çocukluğunda kirli havada nefesini tutmak zorunda kaldığını anlatan alerji uzmanı Marcel Mazur, bugün Jagiellonian Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde solunum yolu hastalarını tedavi ediyor. Mazur, hava kirliliğinin insan sağlığı üzerindeki etkilerini doğrudan gözlemlediğini belirterek, “Yapacak bir şey yokmuş gibi bir his içinde değiliz. Ama durum zor,” diyor.

Mazur’un araştırmasına göre, 2018’de çocuklarda astım vakaları 2008’e kıyasla yüzde 17, alerjik rinit vakaları ise yüzde 28 azaldı. Uzmanlara göre bu düşüşte şehirde uygulanan temiz hava politikalarının önemli payı var.

Kömür ve odun yasağı dönüm noktası oldu

Kraków yönetimi 2013 yılında ev ısıtmasında kömür ve odun kullanımını yasaklayacağını açıkladı. Yasak 2019’da yürürlüğe girdi. Bu süreçte on binlerce kirli soba ve kazan değiştirildi; yerel yönetim daha temiz ısıtma sistemlerine geçişi sübvanse etti, bazı durumlarda tüm maliyeti karşıladı.

Avrupa Temiz Hava Merkezi’nin Guardian ile paylaştığı değerlendirmeye göre, siyah karbon (kurum) seviyelerindeki düşüş son 10 yılda 5.897 erken ölümü önledi. Araştırmacılar, Kraków’daki PM2.5 içindeki siyah karbon oranını tahmin etmek için Wrocław’daki özel ölçüm istasyonundan yararlandı.

Partikül kirliliğinde dramatik düşüş

Polonya Hava Kirliliği Alarmı’nın kurucu ortağı Anna Dworakowska, 10 yıl önce Kraków’da yılda yaklaşık 150 gün partikül madde seviyelerinin çok yüksek olduğunu, bugün ise bu sayının 30 güne düştüğünü belirtiyor.

Kraków ayrıca, ölçümlerin başladığı 2024’ten bu yana ilk kez, odun ve kömür yakımından kaynaklanan kanserojen benzo(a)piren için günlük limitlerin aşılmadığını kaydetti.

Yıl başında devreye giren ve şehrin yaklaşık yüzde 60’ında araç türlerini kısıtlayan düşük emisyon bölgesinin de kirliliği daha da azaltması bekleniyor.

Siyah karbon: “Süper kirletici”

Siyah karbon, fosil yakıt ve biyokütlenin eksik yanması sonucu ortaya çıkan ve karbondioksite kıyasla daha güçlü bir ısınma etkisine sahip bir kirletici olarak tanımlanıyor. Wellcome adlı sağlık vakfından Rachel Huxley, “Süper kirleticilerle mücadele etmek, hem küresel ısınma hem de erken sağlık sorunları üzerinde büyük etki yaratabilir,” diyor.

Ulusal tablo hâlâ sorunlu

Polonya genelinde ince partikül maddelerden kaynaklanan erken ölümler 2005 ile 2022 arasında yüzde 18 azalırken, AB genelinde düşüş yüzde 45 oldu. Uzmanlar, Kraków’daki ilerlemenin ülke geneline yayılması gerektiğini vurguluyor.

Ocak ayı sonunda IQAir’in 120 küresel şehir arasında yaptığı sıralamada Kraków, kısa süreliğine dünyanın en kirli büyük şehri olarak listelendi. Bunun önemli nedenlerinden biri, çevredeki kasaba ve köylerde kömür ve odun kullanımının sürmesi.

Mazur, Polonya’nın güneyindeki küçük bir kasabada bulunan evinde kömürlü kazanı ısı pompası ve gazlı sistemle değiştirdiğini belirterek, yeni sistemin “kıyaslanamaz derecede daha kullanışlı ve çevre dostu” olduğunu söylüyor.

Kamu desteği belirleyici oldu

Uzmanlara göre Kraków’un başarısının arkasında nadir görülen bir siyasi uzlaşı ve güçlü kamu desteği var. Avrupa Temiz Hava Merkezi Başkanı Łukasz Adamkiewicz, farklı siyasi görüşlerden partilerin hava kirliliğini ortak bir sorun olarak kabul ettiğini belirtiyor.

Rachel Huxley ise şehirlerin temiz hava politikalarında ilerleyebilmesi için kamu desteğinin şart olduğunu vurguluyor: “Ya kamu desteği süreci ileriye taşır ya da destek olmadan ilerlemeniz engellenir.”

Kraków örneği, Doğu Avrupa ve benzer şekilde kirli şehirler için, doğru politikalar ve toplumsal destekle hava kalitesinde hızlı ve somut iyileşmeler sağlanabileceğini gösteren güçlü bir model olarak öne çıkıyor.