Patagonya’da ezber bozan av: Pumalar artık penguen peşinde!

Güney denizlerinin uçamayan sakinleri penguenler, tarih boyunca denizde foklar ve katil balinalarla (orkalar) mücadele ederken, karayı her zaman güvenli bir sığınak olarak gördü. Ancak Arjantin’in Patagonya bölgesinden gelen yeni bilimsel veriler, bu güvenli limanın artık bir av sahasına dönüştüğünü kanıtlıyor. Proceedings of the Royal Society B dergisinde yayınlanan çığır açıcı araştırma, karasal bir avcı olan pumaların, alışılmışın dışına çıkarak Magellan penguenlerini ana besin kaynağı haline getirdiğini ortaya koydu. Bu durum, yaban hayatı ekolojisinde “avcı-av” ilişkilerinin ne denli esnek ve şaşırtıcı olabileceğini gösteren nadir örneklerden biri olarak kabul ediliyor.

Bu gelişme neden önemliydi? Bu araştırma, büyük etçillerin ekosisteme yeniden kazandırılmasının (rewilding) her zaman beklenen “eski düzene dönüş” ile sonuçlanmadığını kanıtlaması bakımından kritiktir. 2019-2023 yılları arasında 14 pumaya takılan GPS tasmalarından elde edilen veriler, pumaların penguen kolonileri çevresinde normalden iki kat daha yoğun bir popülasyon oluşturduğunu ve davranışlarını bu yeni besin kaynağına göre tamamen değiştirdiğini gösterdi. Bir pumayı doyurmak için bir guanaco (lama benzeri otçul) yeterliyken, artık yüzlerce penguenin avlanması ekosistemdeki enerji dengesini kökten sarsıyor.

Bu dünya/Türkiye için ne ifade ediyordu? Patagonya’daki bu “yeni normal”, küresel ölçekte doğa koruma stratejilerinin yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini gösteriyor. İnsan eliyle bozulan ekosistemlerde, bir türü (pumaları) geri getirmek, oradaki diğer savunmasız türlerin (penguenlerin) stratejilerini değiştirmesine ve ekosistemin “beklenmedik” bir yöne evrilmesine neden oluyor. Türkiye’de de benzer şekilde boz ayıların veya kurtların popülasyon yönetiminde, bu türlerin yerel ve yeni gelişen besin kaynaklarına (çöp sahaları veya yeni koruma altındaki türler) nasıl adapte olduğu, biyolojik çeşitlilik yönetimi için hayati bir ders niteliği taşıyor.

Monte León Milli Parkı’nda yüksek yoğunluklu “kedi” topluluğu

Kaliforniya Üniversitesi ve Berkeley’den Dr. Mitchell Serota liderliğindeki araştırma ekibi, Monte León Milli Parkı’ndaki 14 pumayı dört yıl boyunca GPS tasmalarıyla takip ederek sarsıcı sonuçlara ulaştı. Normal şartlarda yalnız yaşayan ve geniş bölgelere hükmeden pumalar, penguen kolonilerinin sunduğu zengin besin kaynağı sayesinde alışılagelmiş sosyal yapılarını bir kenara bıraktı. Araştırma, penguen avlayan pumaların, avlamayan türdeşlerine göre çok daha küçük bölgelerde yaşadığını ve birbirleriyle çok daha sık etkileşime girdiğini tespit etti. Belgelenen bu yoğunluk, şimdiye kadar dünya üzerinde kaydedilmiş en yüksek puma popülasyon yoğunluğu olabilir. Dr. Serota, bu durumu somon göçü sırasında birbirine tahammül eden boz ayılara benzeterek, yiyecek bolluğunun yırtıcılar arasındaki rekabeti “geçici bir iş birliği veya toleransa” dönüştürdüğünü vurguluyor.

Evrimsel ve ekolojik esneklik: Guanacolardan penguenlere geçiş

Patagonya pumalarının geleneksel avı, bölgenin baskın otçuluğu olan guanacolardır. Ancak 20. yüzyılın başındaki koyun yetiştiriciliği döneminde pumaların bölgeden yok edilmesi, penguenlerin kıyılarda devasa koloniler kurmasına olanak sağlamıştı. Pumaların koruma çalışmalarıyla geri dönmesi, onları bu “hazır ve savunmasız” avla karşı karşıya getirdi. Iowa Eyalet Üniversitesi’nden yaban hayatı ekolojisti Jake Goheen, bu durumu büyük etçil hayvanların olağanüstü esnekliği olarak tanımlıyor. Pumaların bu küçük kuşları avlamaya bu denli hızlı adapte olması, bölgedeki baskın “avcı-av” dengesini bozarak büyük bir domino etkisine yol açma potansiyeli taşıyor. Eğer pumalar penguenlere odaklanmaya devam ederse, guanaco popülasyonlarının aşırı artması veya penguenlerin tekrar sadece okyanus adalarına çekilmesi gibi radikal ekolojik değişimler kapıda olabilir.

Doğa yeniden canlandırmada “öngörülemezlik” riski

Patagonya’da yaşanan bu olay, Türkiye’de yürütülen yaban hayatını canlandırma ve koruma projeleri için çok önemli bir ikaz niteliğindedir. Türkiye’de özellikle boz ayıların yaşam alanlarının daralması veya belirli bölgelerde popülasyonlarının artmasıyla, hayvanların geleneksel beslenme alışkanlıklarını terk ederek yerleşim yerlerine veya farklı av kaynaklarına yöneldiği bilinmektedir.

Patagonya örneği bize gösteriyor ki; bir yırtıcıyı (puma veya kurt gibi) eski yaşam alanına geri döndürmek, ekosistemi otomatik olarak “eski güzel günlerine” döndürmez. Geçen on yıllar içinde ekosistemin diğer parçaları (penguenler veya tarım alanları) değişmiş olabilir. Türkiye’deki koruma planlarında, türlerin sadece varlığını sürdürmesi değil, değişen şartlar altındaki yeni davranış biçimleri de (insan-hayvan çatışması veya hedef dışı avlanma) mutlaka veri temelli analiz edilmelidir. Patagonya’daki “penguen avcısı pumalar”, yaban hayatı yönetiminde ideolojik beklentilerin değil, biyolojik gerçeklerin esas alınması gerektiğini hatırlatmaktadır.

Doğayı geçmişe döndürmek mümkün mü?

Dr. Serota’nın da belirttiği gibi, “Yaban hayatını yeniden canlandırmak, ekosistemi sadece geçmişe döndürmek anlamına gelmiyor.” Bu çalışma, insan müdahalesiyle bozulan bir sistemin, dışarıdan bir müdahaleyle (yırtıcıların geri getirilmesi) tekrar kurulduğunda tamamen yeni ve öngörülemez bir hibrit yapı oluşturduğunu kanıtlıyor. Pumaların yalnız yaşamaktan vazgeçip penguen kolonileri etrafında kümelenmesi, doğanın “saat gibi işleyen” bir makine değil, sürekli değişen ve hayatta kalmaya odaklanan dinamik bir organizma olduğunu gösteriyor.

Alınması gereken asıl ders şudur: Etçil hayvanları geri getirmeliyiz çünkü bu bir etik sorumluluktur; ancak bunu yaparken ekosistemin “kusursuz bir dengeye” kavuşacağını vaat etmek bilimsel bir yanılgı olabilir. Doğa, bizim müdahalelerimize her zaman kendi yaratıcı ve bazen de “kanlı” çözümleriyle yanıt verir. Patagonya’daki bu dönüşüm, insanoğlunun doğa üzerindeki manipülasyonlarının, en iyi niyetli koruma projelerinde bile ne kadar derin ve beklenmedik izler bırakabileceğini bir kez daha kanıtlamıştır.

Kaynak

• New York Times
• Proceedings of the Royal Society B (Bilimsel Dergi)
• Dr. Mitchell Serota (Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley)
• Dr. Jake Goheen (Iowa Eyalet Üniversitesi)
• Dr. Briana Abrahms (Washington Üniversitesi)