Konya obrukları Guardian’da: Obruklar çiftçileri tehdit ediyor! “Sürekli korku içinde yaşıyorum”

Konya’nın Karapınar ilçesinde yaşayan çiftçi Fatih Sık, evinde otururken duyduğu şiddetli gürültünün ardından tarlasından göğe fışkıran çamur ve suyu gördü. Evinin 100 metreden az uzağında, 50 metre genişliğinde ve 40 metre derinliğinde yeni bir obruk açılmıştı. Neredeyse bir yıl önce oluşan önceki obruğun hemen ardından gelen bu çöküş, bölgede sıradan bir olaya dönüşmüş durumda. “Her gece yatmadan önce dua ediyorum,” diyen 47 yaşındaki Sık, evinin bir çukur tarafından yutulmasından duyduğu korkuyu saklamıyor.

Kuruyan toprak, düşen yeraltı suyu, hızlanan çöküş

Konya, kireçtaşı ve benzeri çözünebilir kayaçlar üzerinde kurulu yapısı nedeniyle jeolojik olarak obruk oluşumuna yatkın. Ancak son yıllarda azalan yağış, artan sıcaklık ve tarımsal sulama için yeraltı suyunun yoğun çekimi, süreci dramatik biçimde hızlandırdı.

Konya Teknik Üniversitesi’nden jeolog Prof. Fetullah Arık, bölgede yaklaşık 700 obruk bulunduğunu, Konya’nın dünya üzerindeki en yüksek obruk yoğunluklarından birine sahip olduğunu belirtiyor:

“Son iki yılda işler hızlandı; aradaki farkı görmezden gelmek zor.”

İklim krizi ve vahşi sulama birlikte etkili

Türkiye’nin tahıl ambarı sayılan Orta Anadolu’da kuraklık derinleşiyor. Yerel raporlara göre bölgede son 60 yılda 240 gölden 186’sı kayboldu. Çiftçiler yağış azaldıkça kuyuları derinleştiriyor; on yıl önce 30 metreden suya ulaşan üreticiler bugün 90 metreye inmek zorunda. Fatih Sık, eskiden ilkbaharda bir, yazın iki kez suladığı tarlasını artık beş-on kez suladığını, iki obruğun şeker pancarı tarlasını yuttuğunu ve yılda yaklaşık 17 bin sterlin kaybettiğini söylüyor. Arazisini yeniden kullanabilmek için 6 bin kamyon dolguya ihtiyacı var; bu da 35 bin sterlinlik bir maliyet demek. “Hiçbir destek görmedim,” diyen Sık, çocuklarını çiftçilik yerine hemşirelik ve diş hekimliğine yönlendirdiğini anlatıyor.

Konya Ovası’nda çölleşme riski büyüyor

Türkiye’nin yaklaşık yüzde 90’ı çölleşme riski altında. Akdeniz havzası küresel ortalamanın üzerinde ısınıyor; Orta Anadolu en büyük darbeyi alıyor. Buna karşın Türkiye’nin iklim politikaları, Climate Action Tracker’a göre Paris Anlaşması’nın 1,5°C hedefiyle “son derece yetersiz” düzeyde. Türkiye’nin bu yıl Avustralya ile birlikte COP31’e ev sahipliği yapacak olması, iklim liderliği konusundaki tartışmaları da artırıyor.

Tarlada uyum arayışı: Daha az su isteyen ürünler ve susuz tarım

Bölgede mısır, buğday ve şeker pancarı gibi suya aç ürünler hâkim. Ancak bazı üreticiler uyum stratejilerine yöneliyor. Mahmut Şenyüz’un başkanlığını yaptığı kooperatif, düzenlemelerle gerileyen kenevir üretimini yeniden canlandırdı; mısırda sezonda 9–10’a çıkan sulama sıklığının kenevirde üçe düştüğü belirtiliyor.

Öte yandan, “Türkiye’nin en renkli çiftçisi” olarak tanınan Dr. Ece Onur, Burdur’da kadın liderliğinde kurduğu kooperatifle susuz (kuru) tarımı yaygınlaştırıyor; toprağı hazırlayarak bitkilerin köklerini derine indirmesini teşvik eden yöntemlerle gül ve şifalı bitkiler yetiştiriyor. Onur, “Toprak yaşayan bir organizma. Doğayı zorlamak yerine onun yöntemlerini taklit etmeliyiz,” diyor.

Binlerce yıllık su medeniyetinden kırılgan geleceğe

Çatalhöyük’ten Roma su kemerlerine uzanan su kültürleriyle anılan Konya, bugün kuraklık ve obruklarla yüzleşiyor. Azalan yağışlar ve düşen yeraltı suyu, karstik boşlukların çökmesine yol açarken, çiftçilerin geçimi ve kırsalın geleceği üzerinde ağır bir belirsizlik yaratıyor. Bilim insanları, sulama verimliliğinin artırılması, yeraltı suyu yönetiminde sıkı denetim, ürün deseninin suya duyarlı biçimde değiştirilmesi ve kuraklığa uyum programlarının hızla devreye alınması gerektiği uyarısını yineliyor. Aksi halde, Konya Ovası’nın obruk haritası genişlemeye, kırsalda umut ise daralmaya devam edecek.