Bilim insanları, atmosferde yanarken bir uzay enkazı parçasından (SpaceX’e ait bir roket üst kademesi) sızan metal kirleticileri ilk kez doğrudan gözlemledi.
Communications Earth & Environment dergisinde 19 Şubat’ta yayımlanan çalışma, bu kirleticilerin ozon tabakasına zarar verebilecek kimyasal süreçleri tetikleyebileceğini ortaya koyuyor. Bulgular, yörünge trafiği hızla artarken uzay enkazının atmosfer kimyasına olası etkilerini düzenli ve sistematik biçimde izlemenin önemini vurguluyor.
Arka plan: Uydular artıyor, metal girdisi büyüyor
İnsanlık yaklaşık 70 yıldır yörüngeye metal cisimler fırlatıyor; son on yılda bu tempo keskin biçimde yükseldi. Örneğin, küresel internet için tasarlanan SpaceX’in Starlink takımyıldızının alçak Dünya yörüngesinde 40.000’den fazla uyduya ulaşması hedefleniyor. Hâlihazırda yörüngede yaklaşık 10.000 uydu bulunuyor. Uydular ve roket kademeleri ortalama beş yıllık ömürlerinin sonunda üst atmosferde yanarken lityum, alüminyum ve bakır gibi metalleri açığa çıkarıyor. Bu metaller, ozonu parçalayan reaksiyonları katalize edebilen ve başka olumsuz etkilere yol açabilen kimyasal süreçleri hızlandırabiliyor. 2023’te yayımlanan bir çalışma, stratosferik parçacıkların yaklaşık %10’unun yanmış uydulardan ve roket aşamalarından gelen kirleticiler içerdiğini göstermişti.
Olay: Falcon 9 üst kademesinden lityum bulutu
Araştırma ekibi, 19 Şubat 2025’te, İrlanda ve Birleşik Krallık üzerinde parçalanan bir Falcon 9 roketinin üst kademesinden kaynaklanan belirgin bir lityum bulutu tespit etti. Gözlem, Almanya üzerinde yaklaşık 100 kilometre irtifada gerçekleştirildi. Almanya’daki Leibniz Atmosfer Fiziği Enstitüsü’nden meteorolog Claudia Stolle, “Bu roketin atmosfere girişinden birkaç saat sonra, normalde gözlemlediğimizin 10 katına varan lityum konsantrasyonları ölçtük” dedi.
Tavsiye Edilen Haberler
Nasıl tespit edildi? Lidar ölçümleri ve rüzgâr simülasyonları
Ekip, belirli dalga boylarında lazer darbeleri göndererek lityum gibi metallerin saçtığı geri sinyali yakalayan lidar teknolojisini kullandı. Bu sayede metalin dikey ve zamansal dağılımı yüksek çözünürlükte izlendi. Araştırmacılar ayrıca, hâkim rüzgârların lityum bulutunu Kuzey Atlantik’teki yeniden giriş hattından Almanya’nın Kühlungsborn bölgesindeki lidar istasyonuna taşıdığını doğrulamak için gelişmiş atmosferik taşınım simülasyonları yürüttü.
Doğal kaynaklara ek bir yük: %40’a varan artış potansiyeli
Dünya atmosferine her gün meteor ve mikrometeoritlerden doğal bir metal akışı gerçekleşiyor. Ancak Stolle ve meslektaşlarının değerlendirmesine göre, yeniden atmosfere giren tüm uzay enkazının toplam yükü, gelecekte bu metal kirliliğini doğal arka planın üzerine yaklaşık %40 oranında artırma potansiyeline sahip. Yörüngeye uydu fırlatan ülke ve şirket sayısındaki artış bu riski büyütebilir; bu da düzenli izleme, modelleme ve risk değerlendirmelerinin kritik hâle geldiğini gösteriyor.
Ozon ve atmosfer kimyasına olası etkiler
Yanma sürecinde ortaya çıkan lityum, alüminyum ve bakır gibi metaller; nitrik asit, klor ve brom içeren bileşiklerle çok aşamalı reaksiyonlara girebilir. Bu süreçler, stratosferde ozonun parçalanmasını hızlandırabilen heterojen kimyayı besleyebilir. Çalışma, mekanizmanın ayrıntılarını irdelemese de, artan antropojenik metal girdisinin ozon tabakasının uzun vadeli sağlığı açısından dikkatle izlenmesi gerektiğini hatırlatıyor.
Sonuç: Yörünge ekonomisi büyürken izleme şart
Bu ilk doğrudan tespit, uzay enkazının atmosfere geri dönüşünde oluşan metal izlerinin gözlemsel olarak ayrıştırılabileceğini kanıtlıyor. Araştırma, lidar ağlarının genişletilmesi, uydu sayım ve yaşam döngüsü verilerinin şeffaflaştırılması ve kimyasal-iklim modellerine metal fazı süreçlerinin daha iyi entegre edilmesi çağrısıyla sonlanıyor. Claudia Stolle’nin vurguladığı gibi: “Hepsi er ya da geç yanıp kül olacak.” Bu nedenle, yeniden girişlerin sıklığı ve bileşiminin atmosfere etkilerini proaktif biçimde takip etmek, ozon koruması ve iklim politikaları açısından giderek daha kritik olacak.
SEO anahtar kelimeleri: uzay enkazı, roket yeniden girişi, metal kirliliği, lityum bulutu, SpaceX Falcon 9, Starlink uyduları, ozon tabakası, Communications Earth and Environment, lidar ölçümü, Claudia Stolle, Leibniz Atmosfer Fiziği Enstitüsü, stratosferik parçacıklar, alüminyum, bakır, atmosfer kimyası.
