Norveç UNEP fonunu askıya aldı: Plastik anlaşması müzakereleri tehlikede

Norveç’in Birleşmiş Milletler Çevre Programı’na (UNEP) sağladığı fonları geçici olarak askıya alması, küresel plastik anlaşması müzakerelerinde zaten kırılgan olan dengeleri yeniden sarstı. Dünyanın en büyük bağışçı ülkesinin bu adımı, 12 Mayıs’ta açıklanacak revize UNEP bütçesi öncesi belirsizliği büyütürken, gelişmekte olan ülkelerde yürüyen plastik kirliliği projelerinin finansmanı için de soru işaretleri yarattı.

Kaynaklara göre UNEP İcra Direktörü Inger Andersen, Norveç Kalkınma İşbirliği Ajansı (Norad) ile yaptığı temaslarda bütçe kararı beklenene kadar “tüm finansman anlaşmalarının askıda” olduğunu öğrendi. Bu tablo, ülkelerin 2022’den beri süren fakat altı turda sonuç üretmeyen plastik anlaşması görüşmelerinde müzakere zemininin daha da zayıflayabileceğine işaret ediyor.

Norveç neden fonları durdurdu? Tablo ve rakamlar

Norveç son yıllarda UNEP’in en büyük bağışçısıydı. Oslo yönetimi 2025’e kadar olan üç yıllık dönemde yıllık yaklaşık 12 milyon dolar katkı taahhüt etmişti; ayrıca 2025’te Gezegen Fonu’na 19 milyon dolar ve ayrılmış fonlara 7,8 milyon dolar aktarmayı planlıyordu. Fonların geçici askıya alınması, zaten mali baskı altındaki BM çevre sisteminde operasyonel belirsizlikleri artırıyor.

Guardian’ın edindiği bilgilere göre Norad, STK’lara gönderdiği e-postayla gelişmekte olan ülkelerde plastik kirliliğiyle mücadeleye yönelik hibe çağrısını erteledi. Programın yıllık değeri 4 ila 6 milyon sterlin arasında değişiyor ve ülkelerin plastik anlaşması sürecindeki teknik kapasitelerini destekleyecek projeleri de kapsıyor.

Norad’ın iklim ve doğa birimi başkanı Per Fredrik Pharo, finansman için birden çok anlaşma bulunduğunu, ana anlaşmanın geçen yıl tamamlanması gerektiğini, bir diğerinin ise “gelecekteki işbirliğinin ölçeği ve kapsamını belirleyecek bir değerlendirme sürecinde” olduğunu söyledi. Bu değerlendirmenin 2026 ortasında tamamlanması bekleniyor.

Plastik anlaşması müzakerelerine etkisi

UNEP gözetiminde yürüyen küresel plastik anlaşması süreci, “plastiklerin tüm yaşam döngüsünü” kapsayan, yasal bağlayıcılığı olan iddialı bir çerçeve hedefliyor. Norveç, Ruanda ile birlikte bu yüksek hedefli koalisyonun eş lideri konumunda.

Buna karşın, üretim kısıtlarını zayıflatmaya çalışan küçük bir petrol üreticisi grubunun direnci nedeniyle süreç tıkanmış durumda. Geçen yıl görüşmelerin başkanı istifa etmiş, önceki üç yıllık maratonun çok sınırlı ilerleme kaydetmesi müzakereleri zora sokmuştu. Bu yıl yeni bir başkan seçildi; görüşmelerin 2027 başlarında yeniden ivme kazanması bekleniyor.

Tam da bu dönemde en büyük bağışçının fonları askıya alması, kapasite geliştirme ve katılım destekleri üzerinden masadaki güç asimetrilerini derinleştirebilir. Özellikle düşük ve orta gelirli ülkeler için teknik çalışma, doğrulama ve uygulama projelerinin finansmanı hayati önem taşıyor.

STK’lardan kaygı: ‘En kötü zamanda gelen sinyal’

Çevre Araştırma Ajansı’ndan Christina Dixon, “Fonlamaya yönelik herhangi bir risk müzakereler için daha kötü bir zamanda gelemezdi” diyerek sürdürülebilir finansmanın Norveç’in “iddialı bir plastik anlaşmasına” liderlik rolünü güçlendireceğini savundu. Norveç’te UNEP’le yakın çalışan GRID-Arendal’ın genel müdürü Karen Landmark ise fon durdurmanın “diğer ülkelere hedeflerini düşürme bahanesi verebileceğini” söyledi.

WWF Norveç’in koruma direktörü Eirik Lindebjerg, hükümet kanadından gelen açıklamalardaki “belirsiz” dile dikkat çekerek, “Eğer bunu sürdürmeyi planlıyorlarsa, neden bu kadar belirsizlik yaratıyorlar?” ifadelerini kullandı. UNEP sözcüsü ise “Norveç’in güçlü çevre liderliğini sürdüreceğine tam inandıklarını” belirtti.

Norveç Yeşiller Partisi’nden Frøya Skjold Sjursæther, küresel plastik temizleme çabalarına desteğin kesilmesinin “skandal” olacağını söyledi. Sjursæther, Norveç petrol ve gazının her yıl milyonlarca ton plastiğe hammadde sağladığını anımsatarak, ülkenin plastik anlaşması için “haklı olarak” öncülük ettiğini vurguladı.

İç siyaset ve enerji politikalarının gölgesi

Norveç ekonomisinde petrol ve doğalgaz birincil sektör konumunda ve yalnızca petrol gelirlerinin 2025’te 52 milyar sterline ulaşacağı öngörülüyor. Hükümetin geçen hafta Orta Doğu’daki arz açığını gerekçe göstererek Kuzey Denizi’ndeki üç doğalgaz sahasını yeniden açma planını onaylaması, çevre cephesinde yeni eleştirileri tetikledi.

Merkez sol İşçi Partisi lideri Jonas Gahr Støre’nin azınlık hükümeti, uluslararası iklim diplomasisi ve yağmur ormanlarının korunması başlıklarında Norveç’i görünür tutmayı hedefliyor. Ancak Uluslararası Kalkınma Bakanı Åsmund Aukrust’un ifadesiyle “öngörülemeyen bir ekonomik ortamda bütçedeki her kuruş dikkatlice değerlendiriliyor.” Bu da dış fon akışlarında periyodik gözden geçirmeleri beraberinde getiriyor.

Tartışmanın bir diğer boyutu, Oslo’nun plastik kirliliğiyle mücadelede küresel ölçekte savunduğu standartlar ile içerde fosil yakıt üretimini uzun vadeli güvence altına alma stratejisi arasındaki gerilim. Eleştiriler, bu ikili çizginin müzakere masasındaki inandırıcılığı aşındırabileceği uyarısına odaklanıyor.

Gelişmekte olan ülkeler ve proje sahaları için olası sonuçlar

Norad’ın STK çağrısını ertelemesi ve anlaşmaların askıda olması, sahada yürüyen ya da başlatılmayı bekleyen projelerde süre kaybı ve kapasite boşluğu riski yaratıyor. Bu projeler; atık yönetimi altyapısının geliştirilmesi, veri-izleme sistemlerinin kurulması, kayıt dışı toplayıcıların sosyal güvenceye alınması ve politika tasarımlarının teknik desteği gibi alanları kapsıyor.

Fon akışındaki gecikmeler, müzakerelerde ihtiyaç duyulan veri tabanlı politika seçeneklerinin hazırlanmasını da zorlaştırabilir. Özellikle üretim kısıtları, kimyasal katkı maddeleri ve ürün tasarımı gibi bilim-teknoloji yoğun başlıklarda, gelişmekte olan ülke delegasyonlarının teknik destekten mahrum kalması, normların zayıflamasına yol açabilir.

Buna karşılık Norveç Parlamentosu’nda bir NORAD bakanının 2025-2028 döneminde plastik kirliliğiyle mücadele için 1 milyar kron harcama “hedefini” teyit etmesi, askıya alma kararının kalıcı değil, bütçe revizyonuna bağlı bir ara durak olabileceğine işaret ediyor. Yine de net takvim ve kapsam paylaşılmadıkça belirsizlik algısı sürüyor.

Ne beklenmeli? Senaryolar ve kritik eşikler

Kısa vadede gözler 12 Mayıs’ta açıklanacak UNEP revize bütçesinde olacak. Norveç’in katkısının takvimi ve koşulları netleşirse, müzakerelerdeki teknik destek hattının yeniden istikrara kavuşması mümkün.

Orta vadede 2026 ortasında tamamlanacak Norad değerlendirmesi belirleyici bir eşik. Kapasite geliştirme fonlarının ölçeği, STK çağrılarının yeniden açılma hızı ve ülke projelerinin sürekliliği, 2027 başında beklenen yeni müzakere raundunun kalitesini doğrudan etkileyecek.

UNEP cephesinde ise şeffaf bütçe yönetimi, proje önceliklendirmesi ve çoklu bağışçı havuzu oluşturma çabaları, tekil ülke kararlarından doğan kırılganlığı azaltmanın yolu olarak öne çıkıyor. Bu çerçevenin güçlenmesi, plastik anlaşmasının “tüm yaşam döngüsü”nü kapsayacak bir standarda kavuşmasını kolaylaştırabilir.

Sonuç

Norveç’in UNEP fonlarını askıya alması, küresel plastik anlaşması müzakerelerinde kritik bir dönemeçte risk iştahını ve güveni baskılıyor. Oslo’nun bugüne kadarki liderliği ve planlanan uzun vadeli taahhütler, kararın geçici olduğuna işaret etse de, sahadaki projeler ve müzakere masası net takvim ve koşullar bekliyor.

Gelecek haftalarda bütçe netleşmesi, STK çağrılarının yeniden devreye girmesi ve kapasite fonlarının sürekliliği, özellikle gelişmekte olan ülkelerin masadaki ağırlığını koruması için belirleyici olacak. Aksi halde, dünyanın en ciddi çevre krizlerinden biriyle mücadelede en iddialı çerçeveyi kurma hedefi, finansman boşluklarının gölgesinde yavaşlayabilir.