Düşünce kuruluşundan uyarı: “Teknoloji devleri ve yapay zekâ, gıda sistemiyle oynuyor! Algoritmalar, çiftçilerin karar alma gücünü gölgeliyor”

Uluslararası Sürdürülebilir Gıda Sistemleri Uzmanlar Paneli (IPES-Food), Google, Microsoft, Amazon, IBM ve Alibaba gibi teknoloji şirketlerinin, endüstriyel tarım firmalarıyla birlikte çalışarak yapay zekâ ve veri analitiği üzerinden “hangi ürünlerin nerede ve nasıl yetiştirileceğine” etki ettiğini, bunun da “yukarıdan aşağıya” bir tarım düzenini pekiştirdiğini açıkladı. Rapora göre, verimlilik ve kârlılığa odaklı bu model, çiftçilerin yerel koşullara uygun bilgi ve pratiklerini geri plana itiyor.

“Beş ürüne kilitlenen” bir gelecek mi?

Kanadalı yazar ve tarım uzmanı Pat Mooney, “Şirketler gıda sistemiyle oynuyor ve biz buna izin veremeyiz” diyerek, küresel şirketlerin çoğunlukla mısır, pirinç, buğday, soya ve patatese odaklandığını belirtti. Mooney, yerel ürün yelpazesini ve binyıllık bilgiyi dışlayan tavsiyelerin, çiftçileri makine ve kimyasallarla paketlenen endüstriyel tohum setlerine bağımlı kılma riski taşıdığını söyledi: “Küreselleşmiş bir sisteme kilitlenmek, şoklara karşı kırılganlığı artırır; gıda güvenliği mümkün olduğunca yerel olmalı.”

Yapay zekânın vaadi ve kör noktaları

Teknoloji şirketlerinin sensörler, uydu görüntüleri ve drone verileriyle beslediği algoritmalar; toprak nemi, iklim ve verim verilerine dayanarak çiftçilere “hangi tohumu ne zaman ekecekleri” gibi öneriler sunuyor. Ancak IPES-Food’a göre bu öneriler, çoğu zaman şirketlerin ticarî çıkarlarıyla uyumlu ürün ve girdilere (tohum, gübre, ekipman) yönlendiriyor. Rapor, bu araçların “yenilik” etiketiyle politika yapıcıların dikkatini kolayca çektiğini; çiftçilerin tereddütlerine rağmen hükümetlerin bu yolu “gelecek” olarak teşvik edebildiğini vurguluyor.

Pazar büyüyor, politika ivmesi artıyor

Fortune Business Insights verilerine göre, dijital tarım pazarının 2034’e kadar 84 milyar dolara ulaşması bekleniyor (2024’te ~30 milyar dolar). Dünya Bankası’nın dijital tarım projelerine 1,15 milyar dolar kredi sağladığı, AB’nin ise bu alandaki araştırmalara 200 milyon avro ayırdığı belirtiliyor. Bu finansal ivme, teknolojilerin sahaya hızla yayılmasını teşvik ederken, “kimin faydasına, kimin kontrolünde?” sorularını büyütüyor.

“Algoritma ile tarım”a karşı “aşağıdan yukarıya” modeller

IPES-Food eş başkanı Lim Li Ching, “İnsanlar için gerçekten işe yarayan yenilikler, onların gerçekliklerine dayanmalı” diyerek, çiftçilerin bilgi ve ihtiyaçlarına öncelik veren, yerel olarak yönetilen ve tarımsal biyoçeşitliliği güçlendiren yaklaşımların önemini vurguladı. Lim, sürdürülebilirliği desteklemeyen; tek tip ürün ve yoğun kimyasal kullanımına dayalı endüstriyel tarımı pekiştiren çözümlerin “yenilik” sayılamayacağını söyledi.

Yerelden kanıtlar: Patateslerden tohum paylaşımına, sosyal medyayla ağ kurmaya

Rapor, Peru’da ailelerin yüzlerce patates çeşidini korumasını, Çin’de çiftçilerin tohumları muhafaza ve değiş tokuş etmesini, Tanzanya’da ise üreticilerin hava koşulları ve piyasa fiyatlarını sosyal medya üzerinden paylaşarak ortak kararlar almasını, “aşağıdan yukarıya” dayanıklılık örnekleri olarak gösteriyor. Mooney, kamu kaynaklarının bu tür yerel inovasyonların araştırılması ve ölçeklenmesine yönlendirilmesi gerektiğini belirtti.

Kırılgan bir zincir: İklim krizi ve jeopolitik şoklar uyarısı

IPES-Food, iklim krizi ve Ukrayna’daki savaş gibi şokların küreselleşmiş gıda tedarikini hızla aksatabildiğini hatırlatıyor. Rapora göre, “ne kadar küresel, o kadar riskli” ekseninde inşa edilen dijitalleşmiş, girdiye bağımlı tarım zincirleri; çiftçilerin özerkliğini ve gıda egemenliğini zayıflatabilir. Yerel tohumlar, bilgi ağları ve agroekolojik yöntemler ise bölgesel şoklara karşı esnekliği artırıyor.

Şirketlere çağrı ve veri etiği tartışması

Teknoloji şirketleri ve endüstriyel tarım devlerinden yorum talep edilirken, IPES-Food veri sahipliği, şeffaflık ve algoritmik hesap verebilirliği de gündeme taşıyor. Rapora göre, tarımsal verilerin nasıl toplandığı, kimin eriştiği ve hangi ticari/ siyasî güdülerle kullanıldığı; çiftçilerin karar alma özgürlüğü ve kırsal geçim için temel bir mesele.

Gıda güvenliği yerelde güçlenir

Rapor, “algoritmaların yanlış olduğu” değil, “kimin, ne için ve nasıl kullandığı”nın belirleyici olduğunu vurguluyor. Öneri net: Dijital araçlar, ancak çiftçilerin bilgi ve ihtiyaçlarını merkez alan; tarımsal biyoçeşitliliği, yerel pazarları ve agroekolojiyi güçlendiren politikalarla birlikte tasarlandığında gıda güvenliğine gerçek katkı sunabilir. Aksi halde, “teknolojik bağımlılık” gıda sistemini daha kırılgan bir geleceğe itebilir.