Bir zamanlar dünyanın en büyüğüydü: A23a buzdağı birkaç hafta içinde yok olabilir

Antarktika’dan kopmasının üzerinden yaklaşık 40 yıl geçen ve bir dönem Büyük Londra’nın iki katı büyüklüğe ulaşan A23a buzdağı, Güney Atlantik’in daha sıcak sularında hızla aşınıyor. Bilim insanlarına göre artık “ölüm döşeğinde” olan buzdağının birkaç haftadan fazla dayanması beklenmiyor.

“Olağanüstü bir yolculuk oldu ama artık son nefesini veriyor,” diyor Cambridge’deki İngiliz Antarktika Araştırma Kurumu’ndan Prof. Mike Meredith.

1986’da Filchner Buz Sahanlığı’ndan kopan dev parça, yaklaşık 4.000 km²’lik alanıyla yıllarca dünyanın en büyük buzdağıydı. Weddell Denizi’nin sığlarında karaya oturan A23a, 30 yılı aşkın süre yerinden kıpırdamadı. 2020’de yeniden hareket emareleri görüldü; 2022’de Antarktika Yarımadası boyunca “Buzdağı Geçidi”ne (Iceberg Alley) girerek Güney Orkney Adaları’na doğru ilerledi. Burada Taylor Sütunu adı verilen dönen bir su girdabına kapılan A23a sekiz ay boyunca yerinde dönüp durdu; ardından Güney Georgia yakınlarında birkaç ay daha takılı kaldı ve yeniden serbest kaldı.

Uzun ömürlü bir devin hızla çöküşü

ABD’de Woods Hole Oşinografi Enstitüsü’nden Dr. Catherine Walker, “Bu kadar uzun süre istikrarlı kalan bir yapının tek bir yıl içinde paramparça olmasını izlemek büyüleyiciydi,” diyor. 2025’in ilk yarısında A23a’nın kütlesi, kenarlarından ve tabanından kopan parçalar ve okyanus erozyonuyla yaklaşık dörtte bir oranında küçüldü. Yıl ortasına gelindiğinde “dünyanın en büyüğü” unvanını kaybetmişti ama hâlâ etkileyici bir büyüklüğe sahipti.

Ağustos–Eylül 2025’te buzdağı, Falkland/Malvinas Adaları’nın yaklaşık 1.500 km doğusundaki deniz tabanı yükseltisi North‑west Georgia Rise üzerinde birkaç hafta boyunca dönen bir su sütunu üzerinde dönüyor gibi göründü. Bilim insanlarına göre, halihazırda ısınan sularla zayıflamış bir buzdağı üzerinde bu mekanik gerilimler, A23a’nın adeta “çekilip parçalanmasına” yardımcı oldu. Kısa süre içinde ondan A23g, A23h ve A23i gibi adlarla kayda geçen yeni büyük buzdağları koptu.

Güney Yarımküre yazının en sıcak döneminde, Aralık sonunda bu kez sıcak hava etkisini gösterdi. Buzdağının yüzeyinde, kenarlarında “surlar” (ramparts) gibi yükselen dudaklar tarafından tutulan canlı mavi renkli, metrelerce derinliğe ulaşan erime gölleri belirdi. “Görsel olarak güzeldi ama alttan olduğu kadar üstten de eridiğinin işaretiydi,” diyor Meredith. Walker, “Ağır erime suyu çatlaklardan süzüldüğünde bu çatlakları genişletir; sonuçta kırılma ve doğum (calving) olayları peşi sıra gelir,” diye ekliyor. Bilim insanlarının “hidro kırılma” (hydrofracture) dediği bu süreç Aralık sonu–Ocak başında barizleşti. A23a’nın etrafında oluşan küçük buz parçalarından oluşan “mélange” (karışım), Maryland Üniversitesi’nden Dr. Christopher Shuman’ın “buzdağı içindeki erime sularının boşalmasının tetiklediği bir ‘patlama’ (blowout)” olarak tanımladığı olaya kanıt sundu.

27 Aralık 2025’te Uluslararası Uzay İstasyonu’ndan çekilen görüntülerde, turkuaz tonlara bürünen buzdağının çevresi kırık parçalarla kuşatılmıştı. Mart 2025’te Güney Atlantik üzerindeki rutin Kraliyet Hava Kuvvetleri uçuşları da A23a’dan kopup uzaklaşan küçük parçaları belgeledi.

Sıcak sulara doğru hızlanan yolculuk

2026 Şubat’ının 22’sine kadarki 11 günde A23a, Güney Atlantik’te kuzeydoğuya doğru 700 km’den fazla yol aldı; ortalama hızı saatte yaklaşık 2,7 km idi. Yüzeye yakın su sıcaklıklarının 10°C’ye yaklaştığı bu bölge, bir buzdağı için ölümcül. “Gün boyu, her gün daha sıcak sulardasınız. İçeceğinizdeki buz gibi; kaybolması o kadar da uzun sürmez,” diyor Shuman.

Son iki haftada okyanus akıntıları buzdağını neredeyse tam bir saat yönünde döngü çizerek taşıdı; bilim insanlarının “son dans” dediği bu hareket sürerken, son uydu görüntüleri kalan kütlede yeni hidro kırılmaların geliştiğini gösteriyor. Swansea Üniversitesi’nden Prof. Adrian Luckman bunu “ani parçalanmanın heyecan verici kanıtı” olarak nitelendiriyor.

Karşılaştırmalar, küçülmenin boyutunu gözler önüne seriyor: 2025 başında hâlâ yaklaşık 3.600 km²’lik bir alanı kaplayan A23a, Manş Denizi’nde Wight Adası ile Fransa kıyıları arasına sığabilecek kadar büyüktü. 5 Mart 2026 itibarıyla alanı yaklaşık 180 km²’ye düştü; Dover–Calais arasının yarısı kadar. Büyüklük yaklaşık 70 km²’ye indiğinde bilim insanları operasyonel takibi sonlandıracak. Luckman’a göre bu eşik “muhtemelen en fazla birkaç hafta içinde” geçilecek.

Doğal süreç mi, ısınan iklimin habercisi mi?

A23a gibi dev buzdağlarının doğup erimesi, Antarktika’nın doğal döngüsünün parçası; tekil olaylar doğrudan iklim değişimine bağlanamayabilir. Yine de kıtanın bazı bölgelerinde buzdağı doğumları, buz birikiminin yerini dolduramayacağı hızlara ulaşmış durumda. Walker, bu nedenle büyük buzdağlarını “seyahat eden doğal laboratuvarlar” olarak gördüklerini söylüyor: “Büyük buzdağlarının ısınan koşullarda nasıl evrildiğini öğrenip bunu buz sahanlıklarından beklediklerimize eşlemeye çalışıyoruz.”

Buz sahanlıkları –buzulların okyanusa uzanan yüzen dilleri– Antarktika buz tabakasının kararlılığında kritik rol oynuyor. Ancak ısınan bir iklimde ne hızla çökebilecekleri ve bunun deniz seviyesine etkisi belirsiz. A23a’nın parçalanma dinamikleri, bu büyük resme dair önemli ipuçları sunuyor.

A23a bugün, bilim insanlarının izlediği Antarktika kaynaklı buzdağları arasında en kuzeye ulaşanlardan biri; Londra’dan bile daha fazla ekvatora yakın. Güney Yarımküre kışı yaklaşsa da uzun süreli sıcak suya maruz kalma, kalan parçaların da kaçınılmaz biçimde dağılacağı ve eriyeceği anlamına geliyor.

Öne çıkan terimler ve yerler: A23a buzdağı, Filchner Buz Sahanlığı, Weddell Denizi, Buzdağı Geçidi (Iceberg Alley), Taylor Sütunu, Güney Georgia, North‑west Georgia Rise, hidro kırılma (hydrofracture), erime gölleri (melt ponds), mélange, deniz seviyesi, Antarktika buz sahanlıkları, Güney Atlantik.

Kaynak: BBC