İlk kez, aşırı hava koşulları nedeniyle azalan bir türün hızlı evrim yoluyla toparlandığı bildirildi. Bulgular, giderek artan sıcaklıklar ve sertleşen iklim koşulları altında bazı türlerin uyum sağlayabileceğine işaret ederken, bilim insanları zaman ölçekleri, genetik çeşitlilik kaybı ve tekrar eden aşırılıkların yaratacağı sınırlar konusunda uyarıyor.
İlk saha kanıtı: California kuraklığından “evrimsel kurtarma”
Cornell Üniversitesi’nden Daniel Anstett ve ekibi, akarsu kenarlarında yaşayan ve suya bağımlı kızıl maymun çiçeğini (Mimulus cardinalis) 2010’dan itibaren izledi; 2012–2015 arasında California’yı vuran büyük kuraklığın ardından popülasyonların durumu ile genetik değişimleri karşılaştırdı. Üç yerel popülasyon yok olurken, hayatta kalanların birçoğunda, iklim uyumuyla bağlantılı genom bölgelerinde birden fazla mutasyonun birikimiyle sadece üç yıl içinde kuraklığa dayanıklılık geliştiği görüldü. Kuraklık sonrası en hızlı toparlananlar da bu genetik uyumu gösteren popülasyonlar oldu.
Anstett, “Birini saksıya koyup birkaç gün sulamazsanız, ölür” diyerek türün kuraklığa duyarlılığını vurguladı. Ekip, bir tehditle azalan popülasyonun genetik olarak adapte olduğunu ve bu değişimlerin demografik toparlanmayı sağladığını aynı anda göstererek sahada “evrimsel kurtarma”yı belgeledi. Laboratuvar ortamında birçok kez gözlenen bu olgunun, tür ölçeğinde vahşi doğada bu netlikte ilk kez ortaya konduğu ifade edildi.
Diğer örnekler ve eksik halkalar
Galapagos ispinozlarının kuraklığa verdiği yanıtlar, Tazmanya şeytanlarının bulaşıcı kansere karşı evrimi, zararlıların böcek ilacı direnci ve ABD nehirlerindeki killifish balıklarının aşırı kirliliğe uyumu gibi olası “evrimsel kurtarma” örnekleri bulunsa da, çoğunda demografik toparlanma ile genetik değişim arasındaki nedensel bağ eksik. Washington Eyalet Üniversitesi’nden Andrew Storfer, “Tazmanya şeytanlarında hızlı evrimi gösterdik, ancak mevcut kanıtlarla bunu demografik toparlanmaya bağlayamıyoruz” dedi.
Tavsiye Edilen Haberler
Zaman baskısı: Hava olayı mı, iklim mi?
Bilim insanları, üç yıllık kuraklığın bir “hava olayı” olduğuna, iklim değişikliğine uyumun ise çok daha uzun zaman gerektirdiğine dikkat çekiyor. Geçmişteki en hızlı doğal ısınma olan Paleosen-Eosen Termal Maksimum’da sıcaklıklar yaklaşık 20 bin yılda 5–8°C artmıştı; bugünse yüzyıl sonuna dek 4°C’den fazla ısınma olasılığı gündemde. Kısa nesil sürelerine sahip organizmalar hızla evrimleşebilse de, uzun ömürlü türlerin uyum kapasitesi sınırlı.
Genetik çeşitlilik ve tekrar eden aşırılıklar
Popülasyonlar küçüldükçe, evrimin yakıtı olan genetik çeşitlilik azalır. Aşırı olayların kısa aralıklarla ve tekrarlı biçimde yaşanması, her seferinde evrimsel kapasiteyi biraz daha düşürür. Anstett, “Gelecekteki aşırı olaylar, gözlediğimiz kuraklığı bile gölgede bırakabilir” uyarısında bulundu. Böylece bir yandan tehditler artarken, diğer yandan türlerin evrimleşme imkânı daralabilir.
Sonuç: Umutlu ama temkinli bir tablo
Araştırmacılar, bu bulguları “iyi haber” olarak görse de, geniş ölçekte hayatta kalışın garanti olmadığını vurguluyor. “Türlerin azalmasına dair mevcut projeksiyonların çoğu evrimi hesaba katmıyor,” diyen Anstett, hızlı evrim kapasitesinin bazı türlerde beklenenden fazla olabileceğini, ancak bunun iklimin giderek sertleştiği bir çağda temkinli bir iyimserlikten öteye geçmediğini belirtiyor.
