Ülkelerin yarısı BM’nin doğa kayıplarını raporlama son tarihine uydu: Mega‑çeşitlilik ülkelerinin çoğu listede, ABD hariç G7 tam

Carbon Brief analizine göre, BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi’ne (CBD) taraf 196 ülkeden 98’i (%50), doğa kayıplarını nasıl ele aldıklarına dair “yedinci ulusal raporlarını” 28 Şubat 2026 son tarihine kadar sundu. Bu grup, gezegen biyolojik çeşitliliğinin yaklaşık %70’ini barındıran 17 mega‑çeşitlilik ülkesinden 11’ini ve CBD’ye taraf olmayan ABD hariç tüm G7 üyelerini kapsıyor.

GBF takvimi: COP17’de küresel rapor ve ilerleme değerlendirmesi

Ülkeler, 2022’de kabul edilen Kunming‑Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi (GBF) uyarınca 2030’a kadar doğa kaybını durdurma ve tersine çevirme hedeflerine yönelik bir uygulama takvimini benimsedi. Takvim; 2024’te güncellenmiş ulusal biyolojik çeşitlilik strateji ve eylem planlarının (NBSAP) sunulmasını ve 28 Şubat 2026’ya kadar 23 GBF hedefine ilerlemeyi ölçen yedinci ulusal raporların teslimini öngörüyordu. Bu iki belge seti, bu yıl Ekim’de Ermenistan’da yapılacak COP17 doğa zirvesinde sunulacak küresel rapor ile “küresel ilerleme değerlendirmesi”nin temelini oluşturacak.

Kimler zamanında rapor verdi?

Son tarihe yetişen 98 ülke arasında mega‑çeşitlilik sınıfından Hindistan, Venezuela, Endonezya, Madagaskar, Peru, Malezya, Güney Afrika, Kolombiya, Meksika, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Avustralya yer aldı. G7’den Fransa, Almanya, Birleşik Krallık, Japonya, İtalya ve Kanada da raporlarını sundu; ABD ise CBD’yi onaylamadığı için yükümlülük kapsamında değil. BM, Şubat ayında Roma’daki teknik görüşmelerde, son tarihten sonra gelen ulusal raporların yaklaşan küresel rapora dâhil edilmeyeceğini, ancak COP17’deki küresel değerlendirmede dikkate alınabileceğini bildirdi.

Birleşik Krallık örneği: 23 hedeften yalnızca üçünde “yolda”

Birleşik Krallık’ın yedinci ulusal raporu, GBF’nin 23 hedefinden yalnızca üçünde “hedefe ulaşma yolunda” olduğunu gösteriyor. Rapor; 2030’a kadar kara ve deniz alanlarının %30’unun doğa için korunması anlamına gelen “30×30” hedefine ilerlenmediğini belirtiyor. Bugün doğa koruma için ayrılan arazi oranı İngiltere’de %7, İskoçya’da %18, Galler’de %11, Kuzey İrlanda’da %9 düzeyinde.

NBSAP’lar: Son tarih zayıf karşılandı, sunumlar artıyor

Ülkelerin yeni NBSAP’larını COP16 (Ekim 2024) öncesinde sunmaları istenmişti. Carbon Brief ve Guardian’ın ortak araştırmasına göre, o tarihte ülkelerin yalnızca %15’i bu son tarihe uydu. O günden bu yana NBSAP sunanların oranı %39’a yükseldi. GBF rehberliğinde, NBSAP’ı zamanında sunamayan ülkelerden en azından 2030’a dönük ulusal hedeflerini bildirmeleri istendi; 2 Mart itibarıyla ülkelerin %78’i ulusal hedeflerini iletti. Bu hedefler, nasıl başarıya ulaşılacağına dair ayrıntılı uygulama planı içermeyebiliyor.

Finansman ve kapasite: “Teknik ve mali kısıtlar” geciktirdi

Roma görüşmelerinde bazı ülkeler, ulusal raporlarını zamanında hazırlamada “teknik ve mali kısıtlar” yaşadıklarını belirtti. Ülkelerin NBSAP ve yedinci ulusal raporlarını hazırlaması için mali ve teknik destek sağlamakla görevli Küresel Çevre Fonu (GEF), 2023’te yardım talep eden 139 uygun ülkenin tamamına destek onayladı: ülke başına 450 bin dolara kadar ulusal hibe ve UNDP/UNEP kanalıyla 6 milyon dolarlık küresel teknik yardım. Ocak 2026 sonu itibarıyla 139 ülkenin tamamı teknik yardıma erişti; %93’ü (128 ülke) ulusal hibelerini aldı, 11 ülke fonlarını henüz teslim alamadı. GEF, tedarik zorlukları ve sınırlı teknik uzmanlığın fon dağıtımlarında gecikmelere yol açtığını, buna rağmen kurumlarla yakın çalışarak raporların zamanında tamamlanmasını desteklemeye devam ettiklerini açıkladı.

Neden önemli?

• Şeffaflık ve hesap verebilirlik: Zamanında sunulan ulusal raporlar, 23 GBF hedefinde (ör. 30×30, zararlı teşviklerin azaltılması, sürdürülebilir üretim‑tüketim, yerli halkların hakları) ilerlemeyi tutarlı göstergelerle izlemeyi sağlıyor.
• COP17 için veri tabanı: Şubat sonuna kadar gelen raporlar, yakında yayımlanacak küresel durum raporuna girdi olacak ve Ermenistan’daki zirvede yapılacak “küresel ilerleme değerlendirmesi”ne temel teşkil edecek.
• Uygulama açığına işaret: NBSAP’ların gecikmesi, hedef‑eylem boşluğuna ve 2030 takvimine yetişme riskine işaret ediyor; kapasite ve finansman eksikleri belirgin.

Alt çizgi: Ülkelerin yarısı GBF takvimiyle uyumlu biçimde doğa raporlarını teslim etti; mega‑çeşitlilik havuzunun çoğu ve G7 (ABD hariç) bu grupta. Ancak 2030’a sekiz yıldan az kala, NBSAP’lardaki gecikmeler ve uygulama finansmanı, COP17’de masaya gelecek küresel doğa hedefleri açısından en kritik darboğazlar olmaya devam ediyor.

Anahtar kelimeler: Kunming‑Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi, GBF, yedinci ulusal rapor, NBSAP, COP17 Ermenistan, COP16, 30×30 hedefi, mega‑çeşitlilik ülkeleri, G7, BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi, GEF finansmanı, Carbon Brief analizi.