Portekiz doğal kaynaklarını yıl bitmeden tüketti: Avrupa ülkeleri çevre krizinde hangi noktada?

Portekiz, 7 Mayıs itibarıyla 2026 yılı için kendisine düşen doğal kaynakları tamamen tüketerek “Aşırı Tüketim Günü”ne ulaştı. Küresel Ayak İzi Ağı (Global Footprint Network) ile Portekiz merkezli çevre kuruluşu ZERO tarafından yayımlanan araştırmaya göre, bugün itibarıyla ülke gelecek yılların doğal kaynaklarını kullanmaya başladı. Uzmanlar, mevcut tüketim alışkanlıklarının sürmesi halinde ekolojik dengenin daha da bozulabileceği uyarısında bulunuyor.

Araştırmaya göre, eğer dünya nüfusunun tamamı ortalama bir Portekiz vatandaşı gibi yaşasaydı, insanlığın ihtiyaçlarını karşılamak için yaklaşık 2,9 Dünya büyüklüğünde gezegene ihtiyaç duyulacaktı. Bu veri, Portekiz’in tüketim hızının gezegenin yenilenme kapasitesini önemli ölçüde aştığını ortaya koyuyor.

Çevre örgütü ZERO, ülkenin yıllardır doğal kaynak tüketiminde ekolojik sınırların üzerinde yaşadığını belirterek özellikle gıda tüketimi ve ulaşım alışkanlıklarının çevresel baskıyı artırdığına dikkat çekti.

Portekiz’in ekolojik ayak izi neden büyüyor?

Uzmanlara göre Portekiz’deki yüksek ekolojik ayak izinin temel nedenleri arasında yoğun kaynak tüketimi, karbon salımı yüksek ulaşım sistemleri ve sürdürülebilir olmayan üretim modelleri bulunuyor.

ZERO tarafından yapılan değerlendirmede özellikle gıda üretimi ve tüketiminin çevre üzerindeki etkisinin ciddi boyutlara ulaştığı vurgulandı. Avrupa Birliği genelinde hayvansal kaynaklı gıdaların toplam sera gazı emisyonlarının yüzde 81 ila yüzde 86’sını oluşturduğu belirtilirken, bu ürünlerin toplam kalori ihtiyacının yalnızca küçük bir bölümünü karşıladığı ifade edildi.

Karbon ayak izi hesaplama platformu CO2 Everything’in verilerine göre, yalnızca 100 gramlık bir sığır eti tüketimi yaklaşık 15,5 kilogram CO2 eşdeğeri emisyona yol açıyor. Bu miktar, yaklaşık 78 kilometrelik araç kullanımına eşdeğer kabul ediliyor.

Araştırmada ayrıca ulaşım sektörünün Portekiz’deki karbon salımlarındaki belirleyici rolüne dikkat çekildi. Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) 2023 verilerine göre ülkedeki toplam CO2 emisyonlarının yüzde 52’si ulaşım sektöründen kaynaklandı. Elektrik ve ısıtma sektörünün payı yüzde 16,2 olurken, sanayinin payı ise yüzde 15,2 seviyesinde kaldı.

Uzmanlar sürdürülebilir tarım ve toplu taşıma öneriyor

Çevre kuruluşları, Portekiz’in doğal kaynak tüketimini azaltabilmesi için üretim ve tüketim alışkanlıklarında köklü değişikliklere ihtiyaç olduğunu belirtiyor.

Raporda, sürdürülebilir tarım uygulamalarının yaygınlaştırılması, su kullanımının azaltılması ve bitki bazlı gıda üretiminin artırılması önerileri öne çıktı. Ayrıca daha az karbon salımı oluşturan ulaşım sistemlerine yatırım yapılması gerektiği vurgulandı.

Bisiklet yollarının artırılması, toplu taşıma altyapısının güçlendirilmesi ve şehir içi ulaşımda fosil yakıt kullanımının azaltılması da çözüm önerileri arasında yer aldı. Uzaktan çalışma modellerinin yaygınlaşmasının da ulaşım kaynaklı emisyonları düşürerek çevresel baskıyı hafifletebileceği ifade edildi.

Uzmanlar ayrıca ürünlerin daha uzun ömürlü, yeniden kullanılabilir ve geri dönüştürülebilir şekilde tasarlanmasının kaynak tüketimini azaltmada önemli rol oynayacağını belirtiyor.

Avrupa ülkeleri arasında durum nasıl?

Portekiz’in aşırı tüketim tarihi Avrupa Birliği ortalamasına yakın seyrediyor. Avrupa genelinde doğal kaynakları en hızlı tüketen ülkeler arasında ise Lüksemburg dikkat çekiyor. Küresel Ayak İzi Ağı verilerine göre Lüksemburg, bu yıl 17 Şubat’ta “Aşırı Tüketim Günü”ne ulaştı.

AB ülkeleri arasında doğal kaynaklarını en geç tüketmesi beklenen ülkenin ise 24 Haziran’da Macaristan olacağı tahmin ediliyor.

Danimarka’nın mart ayında kaynak tüketim sınırını aşması, Kuzey Avrupa ülkelerindeki yüksek tüketim alışkanlıklarını yeniden gündeme taşıdı. Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri gibi yüksek gelirli ülkeler de gezegen kaynaklarını en hızlı tüketen ülkeler arasında yer alıyor.

Avusturya, Fransa ve Hırvatistan nisan ayında ekolojik sınırlarını aşarken, Almanya, İspanya, Yunanistan, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ve Birleşik Krallık’ın ise haziran ayına kadar doğal kaynak tüketim limitine ulaşması bekleniyor.

Dünyada en hızlı tüketen ülke Katar oldu

Küresel ölçekte değerlendirildiğinde, doğal kaynaklarını en hızlı tüketen ülke bu yıl da Katar oldu. Araştırmaya göre Katar, 4 Şubat itibarıyla yıllık doğal kaynak kapasitesini tüketmiş durumda.

Buna karşılık Honduras’ın 27 Kasım’da aşırı tüketim sınırına ulaşacağı tahmin ediliyor. Bu durum, düşük tüketim seviyesine sahip ülkelerin doğal kaynak kullanımında daha sürdürülebilir bir profil çizdiğini gösteriyor.

Uzmanlar, ülkeler arasındaki bu büyük farkın gelir düzeyi, enerji tüketimi, sanayileşme modeli ve yaşam alışkanlıklarıyla doğrudan bağlantılı olduğunu belirtiyor.

Dünya genelinde çevresel baskı artıyor

Küresel Ayak İzi Ağı’nın verilerine göre insanlık, 2025 yılında Dünya’nın bir yıl içinde yenileyebileceği doğal kaynakları 24 Temmuz itibarıyla tüketti. Bu tarih, 2024 yılına göre yaklaşık bir hafta daha erken gerçekleşti.

Uzmanlar, aşırı tüketim tarihinin her yıl daha erkene kaymasının iklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı, su stresi ve çevresel krizlerin derinleştiğine işaret ettiğini belirtiyor.

Dünya Çevre Günü kapsamında 5 Haziran’da açıklanacak yeni küresel verilerin, ülkelerin sürdürülebilirlik performansına ilişkin daha kapsamlı tablo ortaya koyması bekleniyor. Çevre kuruluşları ise hükümetlere daha güçlü iklim politikaları, sürdürülebilir üretim modelleri ve düşük karbonlu ekonomi çağrısını sürdürüyor.