‘Fosil yakıt endüstrisinin can damarını kesin’: Sübvansiyonlar ve petrokimya petrol ile doğalgazı nasıl ayakta tutuyor?

Fosil Yakıtlardan Adil Geçişe İlişkin Birinci Uluslararası Konferans bu hafta sonu Kolombiya’nın Santa Marta kentinde başlıyor. 50’den fazla ülke, fosil yakıtlara bağımlılığı kırmak, arz ve talebi dönüştürmek ve yeşil geçişi hızlandırmak için yol haritası arıyor. Gözler sübvansiyonların kaldırılmasında ve petrokimyanın talep üzerindeki etkisinde.

Santa Marta’da ilk uluslararası “adil geçiş” buluşması

24–29 Nisan tarihleri arasında düzenlenecek konferans, temiz enerjiye geçiş için somut bir plan üretmeyi hedefliyor. Kolombiya ve Hollanda eş sponsorluğunda toplanacak ülkeler, rüzgâr ve güneş gibi kaynaklara hızlı geçiş ve uluslararası işbirliği başlıklarını masaya yatıracak. COP süreçleri yıllardır fosil yakıt sorununda ortak zemin bulmakta zorlanırken, Santa Marta’nın sonuç odaklı bir yol haritası çıkarıp çıkaramayacağı merak ediliyor.

Lobi etkisi eleme girişimi: “Fosil bağlantısı yok” beyanı

COP zincirinde binlerce fosil yakıt lobicisi müzakerelere katıldı. “Büyük Kirleticileri Dışarı Atın” koalisyonuna göre COP28’e en az 2.456, 2024 Bakü toplantısına en az 1.773, 2025’te Brezilya’daki COP30’a 1.600’den fazla lobici girdi. Uzmanlar, bu baskının Avrupa politikalarını da etkilediğini savunuyor.

Uluslararası Çevre Hukuku Merkezi’nden Silvia Pastorelli, Antwerp Deklarasyonu’ndan beri şirket taleplerinin AB politikası haline geldiğini, çevre korumada geri gidiş yaşandığını söylüyor. Santa Marta ise farklı bir yöntem deniyor: Katılımcılar, fosil yakıt şirketleriyle çalışmadıklarını beyan ederek kayıt yaptırıyor. Amaç, gerçekten aşamalı çıkışa adanmış bir eylem koalisyonu kurmak.

Sağlık perspektifi: Fosil yakıtları tütün gibi düşünün

İngiltere Halk Sağlığı Fakültesi’nden Dr. Abi Deivanayagam, fosil yakıtları tütünle aynı kategoride “sağlıkla bağdaşmayan endüstri” olarak tanımlıyor. Ona göre koruyucu kamu politikası, endüstri etkisini sınırlamayı, reklam ve sübvansiyonları sonlandırmayı ve fonları temiz enerjiye, yakıt yoksulluğundan etkilenen topluluklara ve dayanıklılık yatırımlarına yönlendirmeyi gerektiriyor.

Sübvansiyonlar: Fiyatları yapay biçimde aşağıda tutan ağ

Uluslararası Sürdürülebilir Kalkınma Enstitüsü, fosil sübvansiyonlarını doğrudan bütçe transferlerinden vergi indirimlerine, düşük perakende fiyatlardan tercihli finansman ve düzenlenmiş tarifelere uzanan geniş bir araç seti olarak tanımlıyor. Araçlar farklı, sonuç aynı: Petrol, gaz ve kömür gerçek maliyetlerinin altında fiyatlanıyor. Küresel İklim ve Sağlık İttifakı’ndan Shweta Narayan, Avrupa hükümetlerinin genişleme projelerini ve sübvansiyonları derhal bitirmesini, kaynağı temiz enerjiye ve öncelikli topluluklara aktarmasını istiyor. Böyle bir yön değişikliği hem kirliliği düşürür hem de adalet açığını kapatır.

Görünmeyen talep motoru: Petrokimya

Ham petrolün yalnızca yakıt olmadığını hatırlatmak gerekiyor. Küresel petrol tüketiminin yaklaşık yüzde 15’i kimyasallar, mumlar, yağlar ve diğer petrokimyasallara gidiyor. ABD Enerji Bakanlığı, bu girdilerin bilgisayar klavyelerinden kontakt lense, deterjandan ayakkabıya ve boyama malzemelerine kadar 6.000’den fazla üründe kullanıldığını belirtiyor. Tedarik şokları sürerse tüketiciler bu ürünlere daha çok ödeyebilir. Ancak bedel yalnız ekonomik değil.

Küresel Yakma Tesisi Alternatifleri İttifakı’ndan Ana Rocha, petrokimyanın iklim için büyük bir tehdit ve küresel bir halk sağlığı acil durumu olduğunu vurguluyor. Rocha, üretimi agroekoloji ve sıfır atık sistemlerine yönlendirmeye çağırıyor; bu sayede Avrupa’nın tedarik zincirleri kısalabilir, enerji ve gıda güvenliği güçlenebilir ve fosil bağımlılığı azalabilir.

“Can damarını kesin”: Plastik ve amonyak talebi diri tutuyor

Uluslararası Çevre Hukuku Merkezi’nde küresel petrokimya kampanyasını yöneten Delphine Lévi Alvarès, petrol ve doğalgaz talebinin önemli bölümünü plastik ve amonyak gibi petrokimyasalların sürdürdüğünü söylüyor ve “Fosil yakıt endüstrisinin can damarını kesin” çağrısı yapıyor. Mantık yalın: Petrokimya talebi gerilerse, fosil yakıtların ekonomik cazibesi de zayıflar.

Santa Marta neyi başarırsa fark yaratır?

Uzmanlar, üç başlıkta net ilerleme bekliyor: Sübvansiyonları hızla kaldıran bağlayıcı bir takvim; petrokimya kaynaklı talebi azaltan politika paketi; temiz enerjiye ve adil geçişe büyük ölçekli finans akışı. Lobicilerin dışarda tutulması, bilime dayalı hedefleri korumak için kritik görülüyor. Santa Marta, 30 yıllık COP’ların başaramadığını başarabilir mi sorusunun yanıtı, bu somut adımların takvime bağlanmasına bağlı.