Avrupa’da ekonomik eşitsizlik sıcak ve soğuktan ölümleri yılda 100 bin artırıyor

Avrupa’da ekonomik eşitsizlik, sıcak ve soğukla ilişkili can kayıplarını dramatik biçimde artırıyor. Yeni bir araştırma, gelir dağılımındaki adaletsizlik ve derinleşen yoksunluk nedeniyle her yıl 100 bini aşkın ek ölüm yaşandığını ortaya koyuyor.

Bulgular, Copernicus’un geçen ayı küresel ölçekte şimdiye dek kaydedilen en sıcak üçüncü Nisan olarak raporlamasının ardından geldi. El Niño’nun geri dönüşüyle 2026 yazı için daha sert hava dalgaları uyarıları da gündemde.

Araştırma ekibi, kısa vadede savunmasız gruplara hedefli destek, uzun vadede ise yapısal eşitsizliğin azaltılması çağrısı yapıyor. Uzmanlara göre bu iki hat, aynı anda hem halk sağlığını koruyor hem de iklim uyumunu hızlandırıyor.

Eşitsizlik ve sıcak-soğuk kaynaklı ölümler: yeni bulgular

Çalışma, Avrupa’da eşitsizliği Gini endeksiyle ölçerek bölgesel sonuçları modelledi. Buna göre, her ülkenin eşitsizlik düzeyi, Avrupa’nın en eşit bölgesindeki seviyeye çekilse sıcaklıkla ilişkili ölümler yüzde 30 azalabilir.

Bu iyileşme, yıllık yaklaşık 109.866 canın kurtarılması anlamına geliyor. Sonuçlar, gelirin ve sosyal imkânlara erişimin yaşamla ölüm arasındaki çizgiyi belirleyebildiğini gösteriyor.

Model, soğuk ve sıcağın vücutta yarattığı fizyolojik stresin özellikle yaşlı ve kronik hastalığı olan bireyleri hedef aldığını teyit ediyor. Konfor aralığının dışında kalan sıcaklıklarda ölüm riskleri hızla yükseliyor.

Gini, yoksunluk ve yakıt yoksulluğu: Risk nasıl büyüyor?

Ekip, “ciddi maddi ve sosyal yoksunluk” göstergelerini de senaryolara dahil etti. Kıta genelinde yoksunluk, Orta İsviçre’deki seviyeye indirilebilirse, yılda 59 bin ek ölüm önlenebilir.

Tersine, yoksunluğun Güneydoğu Romanya düzeyine çıkması, 101 bin ilave sıcaklık kaynaklı ölüme yol açabilir. Bu bulgu, sosyal politikalar ile halk sağlığı arasında doğrudan bir bağa işaret ediyor.

Araştırmacılar, evi yeterince ısıtamama ve enerji yoksulluğunun ölüm riskini büyüttüğünü kaydetti. Soğuk kaynaklı ölümler daha varlıklı bölgelerde daha düşük seyrederken, sıcak kaynaklı ölümler bazı zengin kentsel alanlarda kentsel ısı adası etkisi nedeniyle daha yüksek olabiliyor.

Veriler nasıl üretildi: 654 bölge, 2000-2019 günlük kayıtları

Analiz, 2000-2019 arasında Avrupa’daki 654 bölgenin günlük ölüm verilerini inceledi. Her bölge için ekonomik ve sosyal göstergelerin en iyi ve en kötü değerlerine göre “atfedilebilir ölüm” yükü yeniden hesaplandı.

Bu yaklaşım, eşitsizlik ve yoksunluğun sıcaklıkla ilişkili ölümler üzerindeki marjinal etkisini nicel olarak ortaya koyuyor. Klima kullanımının yaygınlığı, belirsizlikler nedeniyle açık bir değişken olarak modele dahil edilmedi.

Yöntemin kapsamı, iklimsel ve sosyal değişkenlerin iç içeliği nedeniyle yorum gerektiriyor. Buna karşın, eşitsizlik göstergeleri ile sıcaklık kaynaklı ölüm oranları arasında tutarlı ilişkiler saptandı.

Rekor sıcak Nisan, El Niño ve Avrupa için yaz uyarısı

Copernicus’a göre geçen ay, küresel ölçekte en sıcak üçüncü Nisan olarak kayda geçti. İspanya gibi ülkeler tarihsel rekorlar kırdı.

Avrupa’da 1990’ların ortalarından bu yana on yılda 0,56°C’lik ısınma gözlendi. Bu hız, diğer kıtalardan daha yüksek; temel itici güç ise fosil yakıt kaynaklı sera gazı kirliliği.

El Niño’nun güçlü geri dönüşü, 2026 yazında aşırı sıcak dalgalarının artabileceği endişelerini büyüttü. AB’nin bilimsel danışmanları, kıtanın iklim etkilerine uyumda geri kaldığı uyarısını yineliyor.

Uzman görüşleri: Güçlü kanıt, dikkatli yorum

Barselona Küresel Sağlık Enstitüsü’nden biyomedikal bilimci ve çalışmanın baş yazarı Blanca Paniello-Castillo, eşitlik perspektifinin politikalara daha fazla dahil edilmesiyle “aynı anda iki hedefe” ulaşılabileceğini vurguluyor. Bunlar, can kayıplarını azaltmak ve iklim uyumunu güçlendirmek.

Çalışmaya dahil olmayan Drexel Üniversitesi’nden epidemiyolog Usama Bilal, yöntemin sağlam olduğunu ancak yoksulluğu diğer iklimsel etkilerden tamamen ayrıştırmanın zor olabileceğini belirtiyor. Avrupa genelinde daha sıcak iklimler ile yoksunluk arasında yer yer örtüşme olabileceğine dikkat çekiyor.

Londra Hijyen ve Tropikal Tıp Okulu’ndan epidemiyolog Malcolm Mistry, sonuçların politika tasarımına ışık tutacağını söylüyor. Yakıt yoksulluğunun 2021-22 sonrası birçok ülkede keskin biçimde arttığını hatırlatarak, çalışmanın sunduğu yük tahminlerinin ihtiyatlı tarafda kalmış olabileceğini ekliyor.

Soğuk mu, sıcak mı? Değişen risk dengesi

Bugün itibarıyla soğuk, Avrupa’da sıcaktan daha büyük bir ölüm riski oluşturuyor. Ancak araştırmacılar, küresel ısınmanın sürmesiyle bu dengenin önümüzdeki yıllarda tersine dönebileceğini öngörüyor.

Bu dönüşüm, sağlık sistemlerinin ve yerel yönetimlerin uyum planlarını yeniden kalibre etmesini gerektiriyor. Erken uyarı mekanizmaları, konut yalıtımı ve enerji yoksulluğunu azaltan destekler, riskin yönetiminde belirleyici olabilir.

Konut stokunun niteliği, yeşil alanlara erişim ve kentsel planlama kararları da sıcaklıkla ilişkili ölümler üzerinde etkili. Kentsel ısı adalarını azaltan çözümler, yaz aylarında hayat kurtarabiliyor.

Politika etkisi: Hangi adımlar fark yaratır?

Bulgular, kısa vadede hedefli sağlık ve sosyal desteklerin önemini öne çıkarıyor. Özellikle yaşlılar ve kronik hastalar için sıcak-soğuk eylem planları hayati.

Uzun vadede ise gelir eşitsizliğini ve çok boyutlu yoksunluğu azaltan politikalar belirleyici. Enerji verimliliği yatırımları, konut yalıtımı ve faturaları dengeleyen mekanizmalar, ölüm yükünü kalıcı biçimde aşağı çekebilir.

Araştırma ekibine göre, eşitsizliğin azaltılması, toplum sağlığı ve iklim uyumu arasında bir sıfır-toplam oyunu değil. Doğru tasarlanmış politikalar, iki hedefi aynı anda güçlendirebilir.

Sonuç

Araştırma, Avrupa’da eşitsizliğin sıcak ve soğukla ilişkili ölümleri her yıl 100 binin üzerinde artırdığını gösteriyor. Gini endeksi ve yoksunluk göstergeleriyle kurulan güçlü bağlar, sosyal politikanın iklim uyumu stratejisinin ayrılmaz parçası olması gerektiğini ortaya koyuyor.

Rekor sıcaklıklar ve El Niño uyarıları eşliğinde, 2026 yazı için risk algısı yükselirken, kanıtlar net bir yol haritası sunuyor. Kısa vadede savunmasız grupları koruyan tedbirler, uzun vadede ise yapısal eşitsizlikle mücadele, Avrupa’nın can kaybını azaltmanın en etkili kombinasyonu olarak öne çıkıyor.