İklim krizi çölün gemilerini de vurdu: Aşırı sıcaklar Afrika’da deve ölümlerini artırıyor

Yüzyıllardır kurak ve zorlu çöl koşullarına dayanıklılıklarıyla bilinen develer, iklim değişikliğinin etkisiyle Afrika’da giderek artan aşırı sıcaklıklar karşısında ciddi sağlık sorunlarıyla mücadele ediyor.

Bilim insanları, yükselen sıcaklıkların, kuraklığın ve azalan su kaynaklarının develerde ölüm oranlarını artırdığını, süt verimini düşürdüğünü ve göçebe toplulukların geçim kaynaklarını tehdit ettiğini belirtiyor. Uzmanlar, “çölün gemileri” olarak anılan bu hayvanların bile iklim krizinin etkilerine karşı giderek daha kırılgan hale geldiği uyarısında bulunuyor.

Afrika’nın en dayanıklı hayvanları bile aşırı sıcaklardan etkileniyor

Dünyanın en sıcak ve en kurak bölgelerinden biri olan Etiyopya’nın Afar bölgesinde yaşayan göçebe topluluklar, yüzyıllardır develerle tuz ve yük taşımacılığı yaparak yaşamlarını sürdürüyor.

Semera bölgesinde yaklaşık 500 deveye sahip çoban Ali Umer, son yıllarda sıcaklıkların belirgin biçimde arttığını belirterek hayvanlarının artık bu koşullara uyum sağlamakta zorlandığını söyledi.

❝Develerimin aşırı sıcaktan muzdarip olduğunu görüyorum. Ayaklarında kabarcıklar oluşuyor, gözleri sulanıyor ve sıcak kum derilerini yakıyor. Son bir ay içinde aşırı sıcaklar nedeniyle sekiz deve yavrusunu kaybettim. Eskiden serinlik getiren rüzgâr bile artık sıcak esiyor❞ ifadelerini kullandı.

Umer’in gözlemleri, bölgede çalışan bilim insanlarının ve veterinerlerin tespitleriyle de örtüşüyor.

Araştırmalar deve sağlığında ciddi bozulmaya işaret ediyor

2025 yılında Güney Etiyopya’da yürütülen bir araştırma, deve yetiştiricilerinin büyük bölümünün iklim değişikliği ve artan sıcaklıkların sürülerinin sağlığını olumsuz etkilediğini bildirdiğini ortaya koydu.

Araştırmada, yüksek sıcaklıkların develerin genel sağlık durumu, üreme başarısı ve üretkenliği üzerinde belirgin olumsuz etkiler oluşturduğu belirtildi.

Komşu Somali’de yayımlanan başka bir çalışmada ise kuraklığa bağlı deve ölümlerinin kırsal hanelerin yaklaşık yüzde 46’sını etkilediği belirlendi.

Yaklaşık 6 bin kırsal aileyi kapsayan araştırmada, özellikle Sool bölgesinde deve ölüm oranının yüzde 73’e yaklaştığı kaydedildi.

Uzmanlar, aşırı sıcakların yanı sıra yetersiz veteriner hizmetleri, su kıtlığı ve zayıf hayvan yönetiminin de kayıpları artırdığına dikkat çekiyor.

Veterinerler hasta deve sayısının hızla arttığını bildiriyor

Kenya’nın Etiyopya sınırındaki Marsabit bölgesinde görev yapan veteriner hekim Hassan Nuya Guyo, son yıllarda sıcaklığa bağlı sağlık sorunlarında belirgin artış gözlemlediklerini söyledi.

❝Develerde aşırı vücut ısısı vakalarında önemli artış görüyoruz. Bunun sonucunda hayvanlar birden fazla enfeksiyona açık hale geliyor. Son iki yılda bölgemizde aşırı sıcaklar nedeniyle deve ölümleri yüzde 15’in üzerinde arttı❞ dedi.

Afrika Boynuzu’nda yapılan diğer araştırmalar da ısı stresinin süt üretimini düşürdüğünü ve bulaşıcı hastalıkların yayılmasını hızlandırdığını ortaya koyuyor.

Benzer sonuçlara Cezayir’de yürütülen araştırmalarda da ulaşıldı. Yaz aylarında artan sıcak hava dalgalarının deve ölümlerini belirgin şekilde artırdığı, özellikle yüksek riskli dönemlerde su temini, ek besleme ve hastalık takibinin kritik önem taşıdığı ifade edildi.

Bilim insanları: 50 dereceyi aşan sıcaklıklar develerin sınırlarını zorluyor

Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO), Kuzey Afrika’da sıcak hava dalgalarının son yıllarda belirgin biçimde arttığını bildiriyor.

Kuruluşun 2025 Afrika İklim Durumu Raporu’na göre Kuzey Afrika, 1991-2025 döneminde on yılda ortalama 0,43 dereceyle kıtanın en hızlı ısınan alt bölgesi oldu.

Birçok ülkede 2024 yılında hava sıcaklıkları 50 santigrat derecenin üzerine çıktı.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) bünyesinde deve sağlığı üzerine çalışan Dr. Mohammed Bengoumi, develerin yaklaşık 40 dereceye kadar olan sıcaklıklara doğal uyum sağlayabildiğini ancak bu sınırın aşılmasıyla ciddi sağlık sorunlarının başladığını söyledi.

❝Sahra’nın birçok bölgesinde yaz sıcaklıkları artık sık sık 50 dereceyi aşıyor. Bitki örtüsünün azalması, su kıtlığı ve gölge eksikliğiyle birleştiğinde bu durum develerde ciddi ısı stresi oluşturuyor❞ değerlendirmesinde bulundu.

Isı stresi bağışıklık sistemini zayıflatıyor

Cezayir’deki Ghardaia Üniversitesi’nden Prof. Abdelmadjid Chehma’nın yürüttüğü deneysel çalışmalar, uzun süre 41 ila 45 derecenin üzerindeki sıcaklıklara maruz kalan develerde hücresel hasarın başladığını gösteriyor.

Araştırmalara göre aşırı sıcaklıklar bağışıklık hücrelerine zarar veriyor, metabolizmayı yavaşlatıyor ve hayvanların yem tüketimini önemli ölçüde azaltıyor.

Bunun sonucunda kilo kaybı, süt veriminde düşüş, üreme bozuklukları, böbrek fonksiyonlarında bozulma ve enfeksiyonlara karşı direncin azalması gibi çok sayıda sağlık sorunu ortaya çıkıyor.

Fas’taki Kazablanka Üniversitesi’nden Prof. Muhammed el Khasmi ve ekibinin çalışmaları da ısı stresine bağlı olarak kas ve kemik rahatsızlıkları, iltihaplanmalar, paraziter hastalıklar ve metabolik bozuklukların arttığını ortaya koyuyor.

Göç yolları değişiyor, geçim kaynakları risk altında

Uzmanlar, iklim değişikliğinin yalnızca hayvan sağlığını değil, göçebe toplulukların yaşam biçimini de değiştirdiğini belirtiyor.

Etiyopya’da birçok çoban, kuzeyde giderek ağırlaşan sıcaklıklar ve kuraklık nedeniyle develerini su ve otlakların daha fazla bulunduğu güney bölgelere taşımaya başladı.

Vision Üniversitesi’nden pastoralist kalkınma uzmanı Prof. Daniel Gelan, bunun mevsimsel göçten farklı olduğunu belirterek, ❝Çobanlar artık kuzey bölgelerini tamamen terk ediyor. Çünkü aşırı sıcak ve kuraklık nedeniyle burada deve yetiştiriciliğini sürdürmeleri mümkün olmuyor❞ dedi.

Oxfam ise Afrika Boynuzu’nun 2020-2023 yılları arasında yaşanan tarihinin en uzun kuraklıklarından çıkmaya çalışırken yeni bir kuraklık dalgasıyla karşı karşıya olduğuna dikkat çekiyor. Kuruluşa göre Somali’nin bazı bölgelerinde su fiyatları kuraklık nedeniyle yüzde 2.000’in üzerinde arttı.

Bilim insanları, develerin yüzyıllardır çöl koşullarına uyum sağlayan en dayanıklı hayvanlardan biri olmasına rağmen, iklim değişikliğinin neden olduğu aşırı sıcaklıkların artık bu doğal dayanıklılık sınırlarını zorladığını vurguluyor. Uzmanlara göre, su kaynaklarının azalması, otlakların daralması ve giderek sıklaşan sıcak hava dalgaları, Afrika’da milyonlarca insanın geçim kaynağı olan deve yetiştiriciliğini uzun vadede ciddi biçimde tehdit ediyor.