Küresel iklim krizinin tetiklediği aşırı hava olayları bu kez Kuzey Amerika kıtasını ablukaya aldı. Amerika Birleşik Devletleri’nde yaklaşık bir haftadır etkisini sürdüren ve “ısı kubbesi” (heat dome) olarak adlandırılan ekstrem yüksek basınç sistemi, ülkenin doğu, güney ve iç kesimlerini adeta kavuruyor. Yaşanan bu termal şok, 4 Temmuz Bağımsızlık Günü kutlamalarını ve ülke genelindeki sosyal yaşamı felç ederken, arkasında ağır bir insani bilanço bıraktı.
NBC News’ün federal ve yerel sağlık otoritelerine dayandırdığı verilere göre, aşırı sıcaklara bağlı rahatsızlıklar nedeniyle şu ana kadar en az 25 kişi hayatını kaybetti. Amerika genelinde yaklaşık 40 milyon vatandaşı kapsayan “acil sıcak hava uyarısı” yürürlükte kalırken, termometrelerin kıyı ve iç bölgelerde 40,5°C seviyesini aşması, mevcut durumun sıradan bir yaz sıcaklığından çok daha öte, hayati bir tehdit olduğunu gösteriyor.
Eyaletlerde can pazarı: Klima olmayan evler tuzak oldu
Sıcak hava dalgasının en ağır vurduğu yer, ABD’nin doğu yakasındaki New Jersey eyaleti oldu. Otoriteler, New Jersey genelindeki 10 farklı bölgede, çoğunluğu evlerinde kliması bulunmayan, sokakta yakalanan ya da park halindeki araçların içinde mahsur kalan 22 kişinin aşırı sıcaklık stresi nedeniyle yaşamını yitirdiğini doğruladı.
Hayatını kaybedenlerin yaş aralığının 30’lu yaşlardan 80’lere kadar uzanması, tehlikenin sadece yaşlıları değil tüm yaş gruplarını tehdit ettiğini gösteriyor.
Diğer eyaletlerdeki bilanço ise şu şekilde şekillendi:
Tavsiye Edilen Haberler
- Mississippi: Bahçesinde düşen ve aşırı sıcak altında saatlerce mahsur kalan yaşlı bir kadın dahil olmak üzere 2 kişi hayatını kaybetti.
- Illinois: Chicago’nun da içinde bulunduğu Cook bölgesinde, sıcaklığın tetiklediği kronik kalp rahatsızlığı nedeniyle 1 kişi yaşamını yitirdi.
- New York: Mega kentte termometrelerin kritik eşiği aşmasıyla birlikte, sadece birkaç gün içinde 378’den fazla kişi sıcak çarpması, sıvı kaybı ve solunum yetmezliği şikayetleriyle acil servislere akın etti.
Nemle birlikte hissedilen sıcaklık 45°C’ye yaklaşıyor
ABD Ulusal Hava Durumu Servisi (NWS), yüksek hava sıcaklığının havadaki aşırı nem oranıyla birleştiğinde insan vücudu üzerindeki öldürücü etkisinin katlandığına dikkat çekiyor.
Başkent Washington D.C., Philadelphia, Baltimore, Raleigh, Charleston ve Jacksonville gibi metropollerde, yüksek nemin etkisiyle hissedilen sıcaklığın (heat index) 37,7°C ila 40,5°C, yer yer ise 45°C sınırına kadar ulaşabileceği uyarısı yapıldı.
Aşırı termal yüklenme nedeniyle New York, Boston ve Washington’da kamu kurumları acil durum planlarını devreye sokarak serinleme merkezlerini açtı ve havuz saatlerini uzattı. Tren raylarının ve elektrik altyapısının aşırı sıcaktan genleşip bükülmesi sonucu, Amtrak başta olmak üzere birçok eyalet içi metro ve tren seferi güvenlik gerekçesiyle yavaşlatıldı veya tamamen iptal edildi.
Sıcağın ardından “çifte afet”: 34 milyon kişiye sel alarmı
Meteoroloji uzmanları, aşırı ısınan atmosferin dikey hava hareketlerini hızlandırarak çifte bir afeti tetiklediği konusunda uyarıyor. Isı kubbesinin hemen ardından ülkenin doğu eyaletlerinde şiddetli fırtınalar, devasa dolu yağışları ve ani kasırga etkili rüzgarlar bekleniyor.
NWS; Delaware eyaletinden Connecticut eyaletine kadar uzanan ve New York kentini de merkezine alan geniş koridorda yaklaşık 34 milyon kişinin ani sel felaketlerinden etkilenebileceğini açıkladı.
Tahminlere göre, dar alanda kısa sürede metrekareye düşecek yağış miktarının yer yer 7,6 santimetreyi (yaklaşık 3 inç) bulması öngörülüyor. Zaten aşırı yüklenme ve fırtınalar nedeniyle Oklahoma’dan Connecticut’a kadar uzanan hatta 1,3 milyondan fazla ev ve iş yerinde elektrik kesintisi yaşanırken, olası sel baskınlarının altyapı krizini daha da derinleştirmesinden endişe ediliyor.
Küresel iklim anomalisi ve Türkiye için stratejik dersler
Amerika Birleşik Devletleri genelinde milyonlarca insanı elektriksiz, susuz ve aşırı sıcak altında bırakan bu tablo; iklim bilimcilerin uzun süredir uyardığı “atmosferik engelleme” ve “ısı kubbesi” olaylarının en somut ve yıkıcı örneklerinden biridir.
Benzer iklim modelleri, Türkiye’nin de içinde bulunduğu Akdeniz Havzası’nda Basra ve Afrika üzerinden gelen sıcak hava dalgalarıyla sık sık benzer riskleri üretmektedir.
ABD’de yaşanan can kayıplarının büyük kısmının evlerinde soğutma sistemi olmayan düşük gelirli veya yalnız yaşayan bireylerden oluşması, iklim krizinin sosyal adalet boyutunu bir kez daha ortaya koymaktadır.
Türkiye’deki yerel yönetimlerin ve çevre planlamacılarının da benzer kentsel ısı krizlerine karşı şimdiden şu adımları atması hayati önem taşımaktadır:
- Mega kentlerde (özellikle İstanbul ve İzmir gibi beton yoğunluğu yüksek alanlarda) acil durum “Serinleme Merkezleri” ağının kurulması.
- Elektrik şebekelerinin, yaz aylarında tavan yapan klima yüklemelerine karşı akıllı şebeke teknolojileriyle güçlendirilmesi.
- Yaşlı, yalnız yaşayan ve kronik hastalığı bulunan vatandaşların, ani sıcaklık artışlarında yerel sağlık ekiplerince dijital ortamda veya yerinde takip edileceği erken uyarı sistemlerinin oluşturulması.
