Scientific Reports’ta yayımlanan Cambridge Üniversitesi çalışması, Avrupa’nın tek serbest dolaşan maymunları olan Cebelitarık makaklarının, turistlerin verdiği şekerli ve tuzlu yiyeceklerin yol açtığı mide sorunlarını gidermek için düzenli olarak toprak yuttuğunu gösterdi. Toprak yeme oranı turizm sezonunda ve turistlerle temas arttıkça yükseldi.
Makaklar toprak yiyerek sindirim dengesini kuruyor
Çevre Hattı (@cevrehatti)’in paylaştığı bir gönderi
Tavsiye Edilen Haberler
Araştırma ekibi, Cebelitarık Kayası’ndaki makak gruplarını uzun süre izledi. Ekip, hayvanların turistlerden aldıkları veya çaldıkları çikolata, cips ve dondurmayı tükettikten sonra sıkça toprak yediğini kaydetti. Bu yiyecekler, makakların doğal diyetinden tamamen farklı. Tür normalde otlar, yapraklar, tohumlar ve ara sıra böcekler yiyor. Çalışma, yeni davranışın düzenli ve yaygın olduğunu doğruladı.
Abur cubur bağırsak mikrobiyomunu bozuyor; toprak koruyucu bir bariyer oluşturuyor
Bilim insanları, aşırı şeker ve yağın bağırsak mikrobiyom bileşimini bozduğunu belirtiyor. Toprak, abur cuburda bulunmayan mineraller ve yararlı bakteriler sağlayabiliyor. Sindirim kanalını kaplayarak tahrişi yatıştırabiliyor ve zararlı bileşiklerin emilimini sınırlayabiliyor. Bu etki mide bulantısı ve ishal gibi belirtileri hafifletebilir. Ekip, gebelik ya da emzirme dönemlerinde toprak yeme artışı bulmadı. Bu sonuç, davranışın mineral takviyesinden çok koruyucu işlev gördüğünü düşündürüyor.
Lemoine: “Yüksek kalorili abur cubur, makaklarda da aynı güdüleri tetikliyor”
Çalışmayı yöneten Cambridge’li biyolojik antropolog Dr. Sylvain Lemoine, turist yiyeceklerinin kalori, şeker, tuz ve süt ürünleri açısından aşırı zengin olduğunu vurguluyor. İnsan türü enerji yoğun yağ ve şekerleri arayacak şekilde evrimleşti. Lemoine, bu güdünün makaklarda da devreye girebileceğini söylüyor. Makaklar için lezzetli ama sindirimi zor yiyecekler devreye girince, toprak yeme yeni bir başa çıkma yolu haline geliyor. Lemoine, şempanzelerdeki fındık kırma gibi işlevsel ve kültürel bir davranışın ortaya çıktığını, fakat bu kez tetikleyicinin doğrudan insanlara yakın yaşam olduğunu ekliyor. Süt ürünleri ayrıca ek bir sorun yaratıyor. İnsan dışı primatlar sütten kesilince laktoz intoleransı geliştiriyor. Dondurma Cebelitarık’ta hem turistler hem makaklar için çok çekici olduğu için sindirim sorunları artabiliyor. Araştırmacılar, aynı bireyin ekmek ve dondurma yedikten hemen sonra defalarca toprak yediğini gözlemledi.
Gözlemler: Haftada 12 olay, turizm arttıkça toprak yeme de artıyor
Makak popülasyonu haftada ortalama 12 toprak yeme olayıyla kayda geçti. Bu sıklık, primat literatüründeki üst sınıra yaklaşıyor ve şempanze ile lemurlarda görülen geofaji düzeylerine benziyor. Turistlerle daha sık temas kuran gruplar anlamlı biçimde daha fazla toprak yedi. Oranlar turizm sezonunun en yoğun dönemlerinde zirve yaptı. Kayalığın tepesindeki kalabalık bölgelerde yaşayan maymunlar, diğer alanlardaki akrabalarına göre turist atıştırmalıklarını 2,5 kat daha fazla tüketti. Bu üç tepe grubu, tüm toprak yeme vakalarının yüzde 72’sini oluşturdu. Yamaçlardaki daha aşağı bölgelerde olay sayısı çok daha düşüktü. Turistlerle teması olmayan ve insan yiyeceğine erişimi bulunmayan tek grupta hiç toprak yeme gözlenmedi. Kışın turist kaynaklı yiyecek tüketimi yaz aylarına kıyasla yaklaşık yüzde 40 azaldı. Toprak yeme de kışın yaklaşık yüzde 31 geriledi.
Davranış sosyal olarak öğreniliyor ve “yerel gelenekler” gelişiyor
Toprak yeme olaylarının yaklaşık yüzde 30’u gruplar halinde gerçekleşti. Birden fazla birey aynı kaya çıkıntısından birlikte toprak yedi. Bütün olayların yüzde 89’u, davranışı izleyen başka makakların varlığında meydana geldi. Bu tablo, sosyal öğrenmeye güçlü kanıt sunuyor. Gruplar belirli toprak türlerine açık tercihler geliştirdi. Hayvanlar çoğunlukla Cebelitarık’ta yaygın “terra rossa” yani kırmızı kil toprağı aradı. Bu tür, tüm olayların yüzde 83’ünde seçildi. Buna karşın Maymun Yuvası adıyla bilinen batı yamaç grubunda farklı bir gelenek ortaya çıktı. Bu grup, asfalt çukurlarından topladıkları katranla tıkanmış toprağı yemeyi yeğledi. Bu tercih, grubun toprak yeme alışkanlığının yüzde 70’ini oluşturdu. Bilim insanları, bazı hayvanlara tepsilerle farklı örnekler sunarak tercihi deneysel olarak da test etti. Sonuçlar, gruplar içinde “yerel geleneklerin” geliştiğini destekledi.
İnsan etkisi: Besleme istasyonları, yasaklar ve inatçı abur cubur
Cebelitarık’ta yaklaşık 230 makak yaşıyor. Nüfus, kayanın farklı bölgelerine dağılmış sekiz istikrarlı gruptan oluşuyor. Yerel yetkililer, belirlenmiş istasyonlarda her gün meyve, sebze ve su sağlıyor. Ziyaretçilerin maymunları beslemesi yasak. Buna rağmen birçok turist makakları besliyor ve hayvanlar da yiyecek çalmak için fırsat kolluyor. Gözlem süresinin tamamında makakların tükettiği yiyeceğin yüzde 18,8’i turist kaynaklı abur cuburlardan geldi. Avrupa’daki tek serbest dolaşan maymun popülasyonu olmaları, onları doğal bir turistik cazibe merkezine dönüştürüyor ve insan etkisini daha da artırıyor.
Türün ve bölgenin tarihi: Sembol haline gelen makaklar
Berberi makakları Kuzey Afrika kökenli. Orta Çağ’da Mağribi yönetimi sırasında Cebelitarık’a getirildikleri ve askerler tarafından evcil hayvan olarak beslendikleri anlatılıyor. 18. yüzyılda İngiliz egemenliği döneminde makaklar bölgenin simgelerinden biri oldu. Bir efsaneye göre, sürpriz bir saldırı sırasında maymunların gürültüsü İngiliz kuvvetlerini alarma geçirdi. II. Dünya Savaşı’nda nüfus düşünce moral kaygıları arttı. Winston Churchill, Fas ve Cezayir’den yeni makaklar getirilmesini emretti. Genetik çalışmalar, bugünkü popülasyonun büyük kısmının bu takviyelerden türemiş olabileceğini öne sürüyor.
Bilimsel sonuç: İnsan eliyle şekillenen manzara, primat kültürünü de şekillendiriyor
Cambridge ekibi, Cebelitarık’ın insan egemenliğindeki ortamının yeni bir hayvan kültürü ürettiğini savunuyor. Toprak yeme, hem işlevsel bir öz‑tedavi hem de sosyal olarak aktarılan bir gelenek haline gelmiş görünüyor. Lemoine, Cebelitarık’taki makakların insanlık tarihiyle iç içe geçtiğini ve bu çeşitliliğin, insan etkisinin primat davranışlarını nasıl dönüştürdüğünü anlamak için eşsiz bir doğal deney sunduğunu vurguluyor.
