Portekiz plastik şişe depozito sistemini başlattı: Sistem nasıl işleyecek?

Portekiz, plastik ve metal içecek ambalajlarının geri dönüşümünü artırmak için depozito-iade sistemini devreye aldı. Yeni uygulamada bazı şişe ve kutular için yaklaşık 10 sent ek ücret alınacak, ambalajı iade eden tüketici bu bedeli geri alabilecek.

Portekiz, plastik geri dönüşüm performansını yükseltmek için yeni bir depozito-iade sistemini yürürlüğe soktu. “Volta” adı verilen programla birlikte, 10 Nisan’dan itibaren belirli plastik, metal ve alüminyum içecek ambalajları için yaklaşık 10 sentlik ek bir depozito ücreti uygulanmaya başlandı. Bu ücret, ürün fiyatından ayrı olarak fişte gösterilecek ve ambalaj geri getirildiğinde tüketiciye iade edilecek.

Yeni sistem, Portekiz’in geri dönüştürülmüş malzeme kullanımında Avrupa Birliği ortalamasının belirgin biçimde gerisinde kalmasının ardından başlatıldı. Ülke, 2024’te yaklaşık yüzde 3’lük oranla AB’de geri dönüştürülmüş malzeme kullanımında en düşük seviyelerden birine sahipti. Ayrıca mevcut durumda plastik şişelerin yalnızca yüzde 37’si geri dönüştürülüyor; bu oran, 2030 için belirlenen yüzde 70’lik Avrupa hedefinin oldukça altında.

Portekiz neden depozito sistemine geçti?

Yeni depozito-iade sistemi, tüketicileri ambalajları çöpe atmak yerine geri getirmeye teşvik etmeyi amaçlıyor. Programın temel hedefi, 2029’a kadar sistem kapsamındaki şişe ve kutuların yüzde 90’ını toplamak. Bu yaklaşım, birçok Avrupa ülkesinde yıllardır uygulanan ve geri dönüşüm oranlarını önemli ölçüde artıran modele dayanıyor.

Almanya, Norveç, İsveç, Danimarka, Finlandiya, Hollanda ve Belçika gibi ülkelerde benzer sistemler uzun süredir yürürlükte. Portekiz de bu adımla, geri dönüşüm performansını Avrupa hedefleriyle uyumlu hale getirmeye çalışıyor.

Hangi ambalajlar sisteme dahil?

Sistem şimdilik tüm içecek ambalajlarını kapsamıyor. Yalnızca 3 litreye kadar olan ve üzerinde özel “iade” sembolü bulunan plastik, metal ve alüminyum şişe ve kutular sisteme dahil edildi. Bu ambalajlar satın alındığında yaklaşık 10 sent ek depozito ücreti uygulanıyor.

Geçiş dönemi nedeniyle 9 Ağustos’a kadar piyasada henüz bu sembolü taşımayan çok sayıda ürün bulunabilecek. 10 Ağustos’tan itibaren ise tüm içecek ambalajlarının zorunlu olarak sisteme entegre edilmesi planlanıyor.

Sembol olmayan ambalajlarda ücret alınacak mı?

Hayır. Eğer ambalajın üzerinde “iade” sembolü yoksa, o ürün için depozito ücreti alınmayacak. Çünkü sistem tarafından kabul edilmeyen bir ambalaj için tüketiciden ek ücret tahsil edilmeyecek.

Bu ayrım, geçiş döneminde özellikle önemli. Tüketicilerin depozito ödeyip ödemeyeceğini anlamak için satın aldıkları ambalajların üzerindeki işaretlemeyi kontrol etmesi gerekecek.

Şişe ve kutular nereye iade edilecek?

Portekiz genelinde süpermarket ve hipermarketlerde yaklaşık 2 bin 500 otomatik toplama noktası ile 36 belediyede yaklaşık 48 kiosk kuruluyor. Ayrıca kafe, restoran ve bar gibi HORECA işletmelerinde de iade noktaları bulunacak.

Tüketiciler, ambalajı satın aldıkları yere geri götürmek zorunda değil. Üzerinde “iade” sembolü olduğu sürece sistemde yer alan herhangi bir toplama noktasına teslim edilebilecek. Ancak kafe ve restoranlar yalnızca kendi sattıkları ambalajları kabul etmekle yükümlü olacak.

İade işlemi nasıl yapılıyor?

İade süreci oldukça basit işliyor. Tüketici, ambalajı otomatik makineye ya da manuel toplama noktasına götürüp tek tek teslim ediyor. Makine ambalajı tarıyor, tanıyor ve ardından işleyerek kullanıcıya geri ödeme seçeneklerini sunuyor.

Ancak kabul için bazı koşullar var. Ambalajın boş olması, kapağının bulunması, barkodunun okunabilir olması ve büyük ölçüde orijinal formunu koruması gerekiyor. Aşırı ezilmiş ya da tanınamayacak durumdaki ambalajlar sistem tarafından reddedilebiliyor.

Geri ödeme nasıl alınacak?

Depozito bedeli her zaman doğrudan nakit olarak verilmeyecek. Geri ödeme seçenekleri arasında nakde çevrilebilir kupon, mağaza indirimi, sadakat kartına yükleme ya da bağış seçeneği bulunuyor. İleride dijital ödeme sistemleri üzerinden de transfer yapılması planlanıyor.

Bu esnek yapı, farklı perakende noktalarının ve tüketici tercihlerinin sisteme uyumunu kolaylaştırmayı amaçlıyor.

Portekiz için bu sistem ne anlama geliyor?

Depozito-iade sistemi, Portekiz’in atık yönetiminde daha döngüsel bir modele geçme çabasının önemli parçası olarak görülüyor. Çünkü düşük geri dönüşüm oranları yalnızca çevresel değil, ekonomik açıdan da sorun yaratıyor. Yeniden kullanılabilir malzemenin sistem dışına çıkması, ham madde ihtiyacını artırıyor ve atık baskısını büyütüyor.

Yeni uygulama, tüketici davranışını değiştirmeyi hedefleyen doğrudan bir araç sunuyor. Başarılı olması halinde Portekiz, geri dönüşüm oranlarında ciddi sıçrama yaşayabilir. Ancak bunun için sistemin sahada erişilebilir, anlaşılır ve düzenli işlemesi kritik olacak.