Orta Asya 2 GW’lık ortak HES için harekete geçti

Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan, Narın Nehri’nde yaklaşık 2 bin MW’lık ortak HES planlıyor. Bölge, rüzgâr-güneş ve nükleer dâhil büyük bir dönüşümde.

Orta Asya’da enerji dönüşümü hızlanıyor. Kırgızistan’daki Narın Nehri üzerinde yaklaşık 2 bin MW kapasiteli ortak bir hidroelektrik santrali için Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan birlikte çalışıyor. Projenin ölçeği iki büyük nükleer reaktöre denk ve yaklaşık 1,5 milyon hanenin elektrik tüketimini karşılayabilecek büyüklükte. Bölgesel su-enerji denkleminde böylesi bir kapasite, iklim baskıları artarken arz güvenliği ve emisyon azaltımı açısından kritik.

Kambarata HES-1: Müzakereler hızlanıyor

Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, 23 Nisan’da Astana’da yapılan Bölgesel Ekoloji Zirvesi’nde Kambarata HES-1’in 1.880 MW’lık kapasitesiyle stratejik önemde olduğunu vurguladı. Caparov’a göre Dünya Bankası ve diğer finans kuruluşlarının desteğiyle hükümetler arası anlaşma için görüşmeler aktif biçimde sürüyor. Bir sonraki müzakere turu Nisan 2026’da Taşkent’te planlanıyor.

Kırgızistan: Büyük baraj + küçük HES + güneş-rüzgâr

Kırgızistan, 2026’da toplam 81 MW’ı aşan 13 küçük HES’i devreye almayı hedefliyor. Ülke bunun yanında 6.050 MW toplam kapasiteli güneş ve rüzgâr projeleri geliştiriyor. Geçen yıl Çuy bölgesinde 100 MW’lık ilk büyük güneş santrali devreye girdi.

Kazakistan: yenilenebilir büyüyor, nükleer geri dönüyor

Kazakistan’da hâlihazırda 162 yenilenebilir enerji tesisi işletmede ve bu yıl 10 yeni proje (4 rüzgâr, 5 güneş, 1 HES) daha eklenecek. Yeşil enerjinin payı yüzde 7 seviyesine ulaştı. Astana’daki zirvede Başbakan Olzhas Bektenov, Çinli bir şirketle Karaganda bölgesinde 500 MW’lık bir rüzgâr santrali için anlaşma imzaladı. Projenin yıllık yaklaşık 1,3 milyon ton CO₂ emisyonunu önlemesi ve 645 milyon dolar yatırım çekmesi bekleniyor.
Kazakistan dünyanın en büyük uranyum rezervlerinden birine sahip. Cumhurbaşkanı Kasım-Cömert Tokayev, ülkenin karbonsuz elektrik üretimini desteklediğini ve ilk nükleer enerji santrali için projenin üzerinde çalıştıklarını söyledi. 2024 referandum onayı sonrası, Çin Ulusal Nükleer Şirketi ve Rosatom’un yer aldığı üç nükleer tesis projesi de gündemde.

Tacikistan: Buzulların beslediği hidro güç

Tacikistan, küresel hidro potansiyelde 8’inci sırada ve elektriğinin yüzde 98’ini yenilenebilir kaynaklardan üretiyor. Ülkedeki yaklaşık 13 bin buzul, bölgenin su kaynaklarının yüzde 60’ından fazlasını sağlıyor ve elektrik sisteminin temelini oluşturuyor. Enerji ve Su Kaynakları Bakanı Daler Juma, Tacikistan’ın en düşük emisyonlu ülkeler arasında yer aldığını, 2037’de tamamen “yeşil” ülke olma hedefi bulunduğunu belirtiyor. Ülke, dağlık ve uzak yerleşimler için çok sayıda küçük HES ile merkezi şebekeye bağımlılığı azaltıyor.

Özbekistan: Güneş ve rüzgârda hızlı ölçeklenme

Özbekistan, ağırlığı hidrodan çok güneş ve rüzgâra veriyor. Ülkede yaklaşık 15 güneş santrali ve 5 rüzgâr çiftliği faaliyette. Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Paris Anlaşması kapsamındaki yüzde 35’lik emisyon azaltım taahhüdünü yerine getirdiklerini, 2035’e kadar emisyonları yarıya indirmeyi hedeflediklerini açıkladı. Ayrıca her yıl 5,5 milyon tona kadar atığı işleyecek ve 2,2 milyar kWh’den fazla elektrik üretecek 11 atık yakma tesisi planlanıyor. Yeşil elektrik payının on yıl sonunda yüzde 50’yi aşması bekleniyor. Mirziyoyev, RES’te Orta Asya iklim projeleri için birleşik bir yatırım portföyü önerdi.

Türkmenistan: Güneş potansiyeli yüksek, adımlar kademeli

Türkmenistan güçlü güneşlenme süresine karşın, büyük doğal gaz rezervlerine dayalı enerji yapısı nedeniyle yenilenebilirlerde daha temkinli ilerliyor. Balkan vilayetinde 10 MW’lık hibrit güneş-rüzgâr santrali inşa ediliyor; çevre köylere elektrik sağlamak üzere tasarlandı. Ülke, Azerbaycan ile yeşil enerji ve Hazar boyunca denizaltı kabloları gibi bölgesel entegrasyon adımlarını da görüşüyor.

Neden önemli?

• Arz güvenliği ve esneklik: Ortak HES ve büyük ölçekli rüzgâr-güneş, bölgesel şebekeyi dengeler.
• Emisyon azaltımı: Hidro, rüzgâr ve güneş yatırımlarıyla kömür ve gaz bağımlılığı azalır.
• Su-enerji bağı: Narın ve buzullara dayalı su rejimi, enerji üretimini doğrudan etkiler.
• Finansman ve teknoloji çekimi: Birleşik yatırım portföyü, ölçek ekonomisi ve düşük sermaye maliyeti sağlar.

Zorluklar ve dikkat edilmesi gerekenler

• Sınır aşan sular: Narın ve diğer havzalarda su paylaşımı hassas; şeffaf yönetim şart.
• İklim riski: Buzulların erimesi ve kuraklık, hidro üretimini dalgalandırabilir.
• Çevresel-sosyal etkiler: Büyük barajlarda ekosistem ve yerinden edilme riskleri titizlikle yönetilmelidir.
• Finansman ve takvim riski: Büyük altyapıların maliyeti ve inşa süreleri sapmalara açık.