İklim krizi kum ve toz fırtınalarını artırıyor: DSÖ uyarıyor, milyonlarca kişi kalp ve solunum riskiyle karşı karşıya

Dünya Sağlık Örgütü, Doğu Akdeniz dâhil birçok bölgede kum ve toz fırtınalarının daha sık, daha uzun ve daha şiddetli hâle geldiğini bildiriyor.

Fırtınalar kalp krizi, inme, zatürre, menenjit, göz ve üst solunum yolu sorunlarını tetikliyor; her gün yaklaşık 330 milyon kişi rüzgârla taşınan partiküllere maruz kalıyor.

DSÖ: Sıklık, süre ve yoğunluk artıyor; hava kirliliği tırmanıyor

DSÖ verileri, kum ve toz fırtınalarının iklim değişikliğiyle birlikte belirgin biçimde arttığını gösteriyor. Çölleşme yeni kaynak alanları yaratıyor ve taşınımı genişletiyor. Fırtınalar, partikül maddeyi yükselterek hava kirliliğine doğrudan katkı sunuyor. Bilim insanları, bu parçacıkların kaynaktan binlerce kilometre öteye taşınabildiğini ve küresel ölçekte günde yüz milyonlarca insanı etkilediğini belirtiyor.

Türkeş: Kum ve toz fırtınaları iklimi, tarımı ve enerjiyi olumsuz etkiliyor

Boğaziçi Üniversitesi’nden Prof. Dr. Murat Türkeş, kurak ve yarı kurak bölgelerde kuvvetli rüzgârın havaya kaldırdığı çökel malzemenin kum ve toz fırtınalarını oluşturduğunu anlatıyor. Etkiler geniş bir yelpazeye yayılıyor. İklim ve atmosfer süreçleri bozuluyor. Ekosistemler, insan sağlığı, tarım, ulaşım ve güneş enerjisi üretimi zarar görüyor. Kurak koşullar yıl boyunca sürüyorsa toz taşınımı daha belirginleşiyor.

Kaynak bölgeler ve dinamikler: Sahra, Sahel, Gobi ve Ortadoğu ön planda

Türkeş’e göre, Afrika’da Sahra ve Sahel, Orta Doğu’daki çöller ve Arap Yarımadası, Asya’da Gobi başlıca kaynaklar. Küresel toz salımlarının yaklaşık dörtte biri insan faaliyetlerinden geliyor. Güncel rüzgâr ve basınç sistemlerinde, toz bütçesinin büyük kısmı Kuzey Afrika ve Orta Doğu’dan doğuyor. İklim değişikliği, Hadley dolaşımı ve subtropikal yüksek basınç kuşağını kuzeye kaydırma eğiliminde. Bu kayma, Akdeniz’i, Güney Avrupa’yı ve Türkiye’yi daha sık ve daha şiddetli fırtınalara açık hâle getiriyor. Gözlemler, Kuzey Afrika, Orta Doğu ve Güneybatı Asya’da sıklık ve kimi dönemlerde şiddetin arttığını doğruluyor.

Yağış düzeni, su kaynakları ve rekolte üzerindeki etkiler

Kum ve toz fırtınaları bulut ve yağış oluşum süreçlerini etkileyebiliyor. Yağış düzenindeki sapmalar su kaynaklarını zorluyor. Türkeş, tarımsal üretimde kritik dönemlerde toz taşınımının sebze ve meyve rekoltesini düşürebileceğini, çiçeklenme ve tozlaşmayı sekteye uğratabileceğini vurguluyor.

Önleme ve uyum: Yeşil kuşak, ağaçlandırma ve yağmur suyu hasadı

İklim değişikliğiyle mücadeleyi güçlendirmek ilk adım. Kurak ve yarı kurak alanların çevresinde yeşil kuşaklar ve uzun soluklu ağaçlandırma programları erozyonu azaltıyor. Çin’in geniş ölçekli ağaçlandırma ve bitkilendirme projeleri bu yaklaşımın örnekleri arasında. Toprak nemini artıran uygulamalar, yağmur suyu hasadı ve yüzey kabartmaları, ince materyalin havalanmasını sınırlıyor ve fırtına kaynaklarını zayıflatıyor.

Kısa vadeli görünüm: Akdeniz kıyıları ve Güneydoğu için hassas eşikler

Dünya Meteoroloji Örgütü’nün kısa vadeli öngörüleri, 23 Nisan’da Akdeniz kıyılarında ve Türkiye‑Suriye sınırına yakın Güneydoğu Anadolu’da yüzey toz konsantrasyonunun orta seviyeden hassas düzeye çıkabileceğine işaret ediyor. Uzmanlar, bu tür günlerde risk gruplarının açık havada bulunmamasını öneriyor.

Sağlık etkileri: PM10 ve PM2,5 akciğerin en derinine inebiliyor

İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi’nden Prof. Dr. Muzaffer Onur Turan, kum ve toz fırtınalarının ciddi bir halk sağlığı sorunu hâline geldiğini söylüyor. Toz bulutu, sanayi atıkları, tarım ilaçları, polenler, bakteri ve mantar sporlarını da taşıyabiliyor. PM10 üst solunum yollarında tutulabiliyor. 2,5 mikrometreden küçük parçacıklar alveollere kadar iniyor ve kana karışarak sistemik etki yapabiliyor. Çöl tozlarının bulunduğu günlerde solunum ve kardiyovasküler hastalıklar için hastane başvuruları, hastalık yükü ve ölümler artabiliyor.

Risklerin çeşitliliği: Zatürre, kalp krizi, inme ve menenjit

Turan, etkilerin maruziyet süresi ve yoğunluğa bağlı biçimde değiştiğini belirtiyor. Zatürre, kalp krizi, inme, gözlerde yanma, burun kanaması, boğazda kuruma ve menenjit görülebiliyor. Astım ve KOAH hastalarında ani alevlenmeler yaşanıyor. Çalışmalar, bu günlerde acil başvurularının ve astıma bağlı ölümlerin artabildiğini gösteriyor.

Kimler daha savunmasız: Bebekler, çocuklar, yaşlılar ve kronik hastalar

Bebekler ve çocuklar, akciğer gelişimi sürdüğü ve kilo başına daha hızlı soluk aldıkları için daha fazla toza maruz kalıyor. Yaşlılar, bağışıklık sistemi ve organ rezervleri zayıfladığı için komplikasyonlara açık. Kronik akciğer ya da kalp hastaları en ufak irritasyonda bile kriz yaşayabiliyor. İnşaat, tarım ve ulaşım gibi açık havada çalışan kesimler gün boyu doğrudan maruziyetle karşılaşıyor.

Korunma önerileri: Kapalı mekânda kalın, N95 veya FFP2 kullanın, sıvı alımını artırın

Uyarı günlerinde dışarı çıkmamak, pencereleri kapalı tutmak ve iç ortamlarda hava sızdırmazlığını güçlendirmek önemli. Dışarıda bulunmak zorunluysa N95 ya da FFP2 sınıfı maskeler tercih edin. Yeterli su tüketimi, üst solunum yollarının nemini korur ve irritasyonu azaltır. Solunum sıkıntısı, göğüs ağrısı ya da ritim bozukluğu belirtilerinde acil tıbbi destek alın.